Rozdział 1 · strony 3 do 8 rękopisu

Czas przed 1933 rokiem

„Alle Fakten, Orte und Umstände, die ich hier beschreibe, stammen entweder aus meinem Gedächtnis oder aus Erzählungen von anderen.“ Tym zdaniem autor otwiera swój pierwszy rozdział — i opowiada, jak jego rodzice się odnaleźli.

Przekład: Wszystkie fakty, miejsca i okoliczności, które tu opisuję, pochodzą albo z mojej pamięci, albo z opowieści innych.

Ojciec: Adam Aleksander Bohmert, urodzony 9 kwietnia 1912 roku w Woli Brwileńskiej koło Płocka
Matka: Władysława Szczepkowska, urodzona 14 października 1909 roku w Zeńboku koło Ciechanowa
Ślub: 10 kwietnia 1937 roku w Siemiątkowie Koziebrodzkim
Dzieci: Bohdan, urodzony 26 października 1933 roku w Warschau (Warszawa); Halina, urodzona 29 stycznia 1937 roku w Łaszewie
Miejsca zamieszkania: Warschau do 1936 roku, potem Działdowo, ulica Pocztowa nr 4
Ilustracje: numery ilustracji 1 do 9 rękopisu

Otynkowany dom z czerwonym dachem za siatką ogrodzeniową, przed nim pusty ogród w przedwiośniu — **Dom, w którym wszystko się zaczęło.** Tu Adam i Władysława poznali się. Zdjęcie zrobiłem 21.03.2012 roku, gdy byłem w Działdowie. Ilustracja nr 1 rękopisu, podpis autora

Rodzice

Introligator z Woli Brwileńskiej, córka z Zeńboka

Oboje rodzice pochodzą z małych miejscowości na północy Mazowsza, urodzeni w odstępie około trzech lat od siebie. Spotkali się w Działdowie — tam, gdzie w 1912 roku babcia matki także wyszła za nowego męża.

Ojciec, Adam Aleksander Bohmert, przyjechał do Działdowa, aby uczęszczać do seminarium nauczycielskiego, i wynajął pokój u Fijałkowskich. Mieszkała tam także Władysława Szczepkowska, córka domu z pierwszego małżeństwa babci Sabiny. Autor notuje, że jego ojcu „natürlich die schöne Własdysława aufgefallen war“ („oczywiście wpadła w oko piękna Własdysława“) — i że Adam od razu postanowił, że musi zostać jego żoną.

Władysława nie chciała o tym słyszeć. Nie przyszła na spotkanie, które po wielu staraniach w końcu wyjednał; Adam czekał godzinami w umówionym miejscu. Później, podczas dłuższego pobytu w Warschau, dotarł do niej telegram, który podpisał obcym nazwiskiem, tylko po to, by ją sprowadzić z powrotem.

Autor zamyka ten fragment wyznaniem: „Wie er es schließlich geschafft hat, ihr Herz zu gewinnen, ist mir bis heute ein Rätsel. Ich habe meine Mutter niemals danach gefragt.“

Przekład: Jak w końcu udało mu się zdobyć jej serce, pozostaje dla mnie zagadką do dziś. Nigdy o to nie pytałem swojej matki.

Adam Aleksander: urodzony 9.4.1912 w Woli Brwileńskiej koło Płocka
Władysława: urodzona 14.10.1909 w Zeńboku koło Ciechanowa
Rodzice matki: Sabina Szczepkowska i Stanisław Fijałkowski, małżeństwo około 1912 roku, miejsce zamieszkania Działdowo
Wyznanie: babcia ojca była ewangeliczką, matka katoliczką
Ślub: 10.4.1937 roku, dopiero po urodzeniu drugiego dziecka

„Komm nach Hause, Mutter schwer krank“ Telegram Adama do Władysławy, podpisany imieniem cioci Jula — tylko po to, by móc ją zobaczyć

Przekład: Wracaj do domu, matka ciężko chora.

Zdjęcie grupowe rodziny Szczepkowskich w plenerze, trzynaście osób, wśród nich dwoje małych dzieci — **Rodzina naszej matki.** Na zdjęciu od lewej: Zofia — najmłodsza siostra, Jan — brat, Stanisława — siostra, Stanisław — mąż Stanisławy, Sabina — nasza babcia, Władysława — nasza matka, Halina — moja siostra, Kazimierz — brat, Stanisław — ojczym naszej matki, Adam — nasz ojciec, Bohdan — autor, Julianna — siostra, Józef — brat. Ilustracja nr 2 rękopisu, s. 4

Ilustracja nr 2

Trzynaście imion na jednej fotografii

Lista wymienia matkę dwa razy: raz jako Władysławę wśród rodzeństwa, raz jako ojczyma Stanisława, który pochodzi z drugiego małżeństwa babci. Na zdjęciu jest też dwoje dzieci — Halina i sam autor, oboje w bieli.

Autor notuje w osobnym komentarzu, że to zdjęcie jest młodsze, niż pozwala przypuszczać liczba przedstawionych osób: „Das Foto wurde gemacht, als Halina und ich schon geboren waren — ein früheres Bild habe ich nicht.“ Powstało więc najwcześniej w 1937 roku, choć zdaje się pokazywać wcześniejsze lata.

Przekład: Zdjęcie zrobiono, gdy Halina i ja już byliśmy na świecie — wcześniejszego zdjęcia nie mam.

Halina urodziła się 29 stycznia 1937 roku, podczas wycieczki rodziców do Łaszewa. Autor wspomina drogę przez wydmy, którą wtedy szedł z rodzicami z Raciąża do Łaszewa.

Ilustracje nr 4 i 5

„Papa — der verliebte Student“ (tata — zakochany student)

Dwa portrety, na których odwrocie autor odnalazł ten sam krótki napis. Powstały przed ślubem i pokazują ojca samego.

Portret młodego mężczyzny w garniturze, wykonany w atelier — **Ilustracja nr 4.** Adam Aleksander Bomert jako student. Na odwrocie widnieje napis autora: „Papa — der verliebte Student“ (tata — zakochany student). Rękopis, s. 6

Drugi portret atelierowy tego samego młodego mężczyzny, lekko obrócony — **Ilustracja nr 5.** Drugie zdjęcie z tej samej serii. Autor zestawił oba, ponieważ na obu odwrotach widnieje ten sam napis. Rękopis, s. 6

Autor

Urodzony 26 października 1933 roku w Warschau (Warszawa)

„Aus dieser großen Liebe, die bis zum Lebensende beider andauerte, wurde ich, Bohdan, am 26.10.1933 in Warschau im Krankenhaus zum Kinde Jesu geboren.“ Tym zdaniem autor wprowadza miejsce, w którym mówi o sobie samym — i o swoim imieniu.

Przekład: Z tej wielkiej miłości, która trwała do końca życia obojga, urodziłem się ja, Bohdan, 26.10.1933 roku w Warschau, w szpitalu Dzieciątka Jezus.

W latach powojennych, gdy rodzina została w okolicy, w której przeżyła także wojnę, własne imię wydało mu się niemieckie. Zmienił Bohdan na Bogdan i uzasadnia to jako reakcję na czasy, w których Niemcy nie byli mile widziani: „Er möge mir dies verzeihen, ich war jung und eingeschüchtert.“ Do dziś zostało przy Bogdanie.

Przekład: Niech mi to wybaczy, byłem młody i zastraszony.

Autor pozostał z rodzicami trzy lata w Warschau, do 1936 roku. Tytuł tej strony internetowej idzie za imieniem, które sam sobie wybrał. Akt urodzenia, który dołącza jako załącznik 4, nie pomaga w rozróżnieniu: to późniejszy odpis z urzędu stanu cywilnego i nosi już imię Bogdan. Imię z urodzenia, Bohdan, wymienia jedynie jego rękopis.

Urodzony: 26.10.1933, Warschau (Warszawa), szpital Dzieciątka Jezus
Imię przy urodzeniu: Bohdan Bomert
Późniejsze imię: Bogdan Bomert, od lat powojennych
Warschau: trzy lata, do 1936 roku
Akt urodzenia: załącznik 4 rękopisu, strona 53

Ilustracje nr 6 i 7

Bohdan idzie na spacer

Dawne zdjęcie: kobieta prowadzi małe dziecko za rękę drogą, w tle druga kobieta — **Ilustracja nr 6.** Bohdan idzie na spacer z ciocią Jadwigą. W tle ciocia Julianna patrzy na nas. Podpis autora, według napisu na odwrocie · s. 7

Drugie zdjęcie tego samego spaceru z nieco zmienionej pozycji — **Ilustracja nr 7.** Drugie zdjęcie tego samego spaceru. Także tutaj autor wymienia osoby na odwrocie odbitki. Rękopis, s. 7

1936 do 1939

Przeprowadzka do Działdowa — i ślub rodziców

W Działdowie mieszkała jeszcze babcia matki z mężem Fijałkowskim i licznym rodzeństwem. Dla małżeństwa rodziców miejsce to było problemem: babcia ojca była ewangeliczką, matka katoliczką.

Babcia Josephine była przeciwna temu związkowi — „der Hauptgrund dafür war die Tatsache, dass sie evangelisch und unsere Mama katholisch gewesen war“ („głównym powodem był fakt, że ona była ewangeliczką, a nasza mama katoliczką“) — pisze autor. Dopiero gdy urodziło się drugie dziecko, ustąpiła, a ślub odbył się 10 kwietnia 1937 roku w Siemiątkowie Koziebrodzkim.

W tym czasie rodzina mieszkała przy ulicy Pocztowej nr 4, na parterze dwukondygnacyjnego domu. Ojciec zarabiał na utrzymanie introligatorstwem. Drzwi wejściowe wychodziły wprost na chodnik i prowadziły od razu do pokoju; w lewo wchodziło się do kuchni, prosto do sypialni.

Autor miał wtedy „schon über drei Jahre alt, also ein großer Junge“ („już ponad trzy lata, czyli duży chłopiec“) i często odwiedzał dziadków ze strony matki, do których domu szło się przez rynek i w dół — „vorbei an einer Burgruine des Deutschen Ritterordens“ („obok ruin zamku krzyżackiego“), jak pisze. Był tam duży ogród owocowo-warzywny.

9 kwietnia 1912Adam Aleksander Bohmert rodzi się w Woli Brwileńskiej koło Płocka.
14 października 1909Władysława Szczepkowska rodzi się w Zeńboku koło Ciechanowa.
około 1912Sabina Szczepkowska wychodzi za Stanisława Fijałkowskiego i przenosi się do Działdowa. Adam wynajmuje tam pokój u rodziny.Pierwsze spotkanie późniejszych rodziców.
26 października 1933Bohdan rodzi się w Warschau (Warszawa).
1936Rodzina przenosi się do Działdowa, ulica Pocztowa nr 4.
29 stycznia 1937Halina rodzi się w Łaszewie, podczas wycieczki rodziców.Autor wspomina drogę przez wydmy z Raciąża do Łaszewa.
10 kwietnia 1937Ślub rodziców w Siemiątkowie Koziebrodzkim.

Ilustracje nr 8 i 9

Trzyosobowa rodzina w Gdingen (Gdynia)

Dawne zdjęcie rodziny na plaży lub na promenadzie — **Ilustracja nr 8.** „Auf dem Bild ist unsere dreiköpfige Familie in den Ferien in Gdingen.“ („Na zdjęciu jest nasza trzyosobowa rodzina na wakacjach w Gdingen.“) Podpis autora, s. 8

Drugie zdjęcie z tych samych wakacji w Gdingen — **Ilustracja nr 9.** Drugie zdjęcie tych samych wakacji, również z napisem na odwrocie. Rękopis, s. 8

Gdingen, po polsku Gdynia, było w latach trzydziestych młodym portem Drugiej Rzeczypospolitej i chętnie wybieranym celem podróży. Rodzina była wtedy w trzy osoby; Halina urodziła się dopiero w 1937 roku, zdjęcie powstało więc wcześniej.

Z pamięci

Proca z chodnika

Z działdowskich lat została autorowi scena, którą opowiada tak: za domem był duży ogród, w którym zbierał trawę dla królików — „was ich nicht gerne tat, aber Papa hat’s befohlen, also musste ich“ („czego nie robiłem chętnie, ale papa kazał, więc musiałem“). Ponieważ drzwi wejściowe były wmurowane w mur przy chodniku, mógł stamtąd strzelać na drugą stronę ulicy. Pewnego dnia trafił z procy w głowę przechodzącego mężczyznę. „Das endete mit einer Tracht Prügel vom Papa.“ („Skończyło się na laniu od papy.“)

Takie zdania są powodem, dla którego ten tom jest w ogóle książką, a nie tablicą genealogiczną. Autor nie opisuje tego, co może udowodnić, lecz to, co zachował — i w każdym miejscu mówi, gdy nie jest pewien.