Rozdział 2 · strony 9 do 27 rękopisu
Lata 1939–1945
„Gralewo — das Dorf, in dem wir glücklich waren und in dem uns ein schreckliches Schicksal ereilte.“ Ten rozdział opowiada jedno i drugie: pięć lat sklepu, stawów i zabaw na kiermaszu oraz dwa dni w kwietniu 1944 roku, po których rodziców już nie było.
Gralewo — wieś, w której byliśmy szczęśliwi i w której spotkał nas straszny los.
- Miejsca
- Łaszewo, Słoszewo koło Płońska, Ćwiklinek, Płońsk, Gralewo koło Raciąża
- Wydarzenia
- egzekucja dziesięciu Polaków 11 sierpnia 1943 roku w Gralewie; aresztowanie rodziców 14 kwietnia 1944 roku
- Los ojca
- Nowy Dwór Mazowiecki, potem rozstrzelany — dokładna data nieznana
- Los matki
- obóz koncentracyjny dla kobiet Ravensbrück (Ravensbrück)
- Ilustracje
- numery 10 do 24
Lato 1939 roku
Do babci, wozem jednokonnym
„Im Sommer 1939 hat unser Vater mich und Halina aus Furcht vor dem nahenden Krieg zur Oma Josephine nach Łaszewo gebracht, in einem Einspänner, wie ich mich erinnere.“ Tak autor zaczyna swój drugi rozdział — od środka ostrożności, nie od daty. Kiedy sami rodzice przyjechali do Łaszewa, przed wybuchem wojny czy po nim, już nie pamięta.
Latem 1939 roku ojciec zawiózł mnie i Halinę z obawy przed nadchodzącą wojną do babci Józefiny do Łaszewa, wozem zaprzężonym w jednego konia, jak pamiętam.
Pierwsza wiadomość o czasie potem, jaką posiada, jest wiadomością o śmierci: „Aus den Erzählungen von Oma Josephine weiß ich, dass gleich zu Beginn des Krieges der älteste Bruder unseres Vaters, Onkel Ludwig — gemeinsam mit seiner Frau Wanda aus dem Hause Mac — exekutiert wurde. Er war das erste Opfer dieses Krieges aus unserer Familie.“
Z opowieści babci Józefiny wiem, że zaraz na początku wojny został rozstrzelany najstarszy brat naszego ojca, wuj Ludwig — razem ze swoją żoną Wandą z domu Mac. Był pierwszą ofiarą tej wojny w naszej rodzinie.
W 1940 roku rodzina przeniosła się do Słoszewa, około pięciu kilometrów od Płońska, do cioci Jadwigi, siostry ojca. Od cioci Danusi autor dowiedział się, że ciocia Jadwiga była sołtyską tej wsi. Miała dobre kontakty w urzędach Płońska i dzięki podarunkom — gęsiom i kaczkom — sprawiła, że ojciec mógł otworzyć sklep w Ćwiklinku.
1940 do 1942
Sklep kolonialny z własną mleczarnią
„Ein Kolonialwarengeschäft — so wurden damals Lebensmittelläden bezeichnet. Vielleicht gab es auch Textilwaren, aber daran erinnere ich mich nicht mehr.“ Autor opisuje działalność swoich rodziców tak dokładnie, jak opisuje się miejsce, w którym było się ostatni raz w wieku pięciu lat.
Sklep kolonialny — tak nazywano wówczas sklepy spożywcze. Może były tam także towary tekstylne, ale tego już nie pamiętam.
W długim budynku po lewej stronie, patrząc od ulicy, znajdowało się mieszkanie: jeden pokój z kuchnią. Obok sklep, potem mleczarnia z produkcją serów. Ser dojrzewał na półkach w piwnicy. Przy drodze na podwórzu stał mały budynek do skupu jaj; do przewozu towarów służył trójkołowy transporter.
Późną jesienią 1940 roku, 29 października, przyszły na świat bliźniaczki — Gizela i Renata. „Schon von Anfang an war die kleine Renata sehr schwach. Die Mama hat dem Kind ihr eigenes Blut gespendet. Doch es half nichts. Im Winter verstarb Renata. Ich weiß noch, dass es Winter war, weil wir mit einem Schlitten zum Begräbnis gefahren sind. Am Grab sah ich meinen Vater zum ersten Mal weinen.“
Już od początku mała Renata była bardzo słaba. Mama oddała dziecku własną krew. Nie pomogło to jednak. Zimą Renata zmarła. Pamiętam, że była to zima, bo na pogrzeb pojechaliśmy saniami. Przy grobie pierwszy raz zobaczyłem, jak ojciec płacze.
Do tych wydarzeń należy w rękopisie osobny komentarz ze słowami siostry, która przeżyła. Zaczyna się od wypadku w kąpieli, a kończy snem — i jest to najstarszy fragment tomu, którego nie napisał sam autor.
„Ich bin als Zwilling geboren. Als wir 6 Wochen alt waren, sind unsere Eltern auf ein Fest bei Bekannten gegangen. Unser Kindermädchen hat uns in zu kaltem Wasser gebadet und wir bekamen beide eine Lungenentzündung, und meine Schwester starb. Mit dem Begräbnis hat man auf mich gewartet, damit wir als Zwillinge beerdigt werden. Aber obwohl beide Eltern abwechselnd Tag und Nacht über mich gewacht haben, hat der Arzt gesagt, es gebe keine Hoffnung und ich würde früher oder später sterben. Papa war an der Reihe und ist neben meinem Bettchen eingeschlafen, im Traum kam ein Engel zu ihm und sagte, er solle Grütze kochen und mir von dem Schaum, der beim Kochen entsteht, jede Stunde einen Teelöffel geben. Auch wenn ich anfangs alles erbrechen würde, soll er mir trotzdem weiterhin jede Stunde einen Teelöffel geben. Und so habe ich überlebt.“
Gizela Bomert we własnych wspomnieniach, cytowana przez autora w komentarzu do strony 12 · w całości w załączniku 12
Urodziłam się jako bliźniaczka. Gdy miałyśmy 6 tygodni, rodzice poszli na przyjęcie do znajomych. Nasza niania wykąpała nas w zbyt zimnej wodzie, obie dostałyśmy zapalenia płuc i moja siostra zmarła. Z pogrzebem czekano na mnie, żebyśmy zostały pochowane jako bliźniaczki. Ale chociaż oboje rodzice czuwali nade mną na zmianę dzień i noc, lekarz powiedział, że nie ma nadziei i że prędzej czy później umrę. Była kolej taty i zasnął przy moim łóżeczku; we śnie przyszedł do niego anioł i powiedział, żeby ugotował kaszę i dawał mi z piany, która powstaje przy gotowaniu, po łyżeczce co godzinę. Nawet gdybym na początku wszystko wymiotowała, ma mi nadal dawać po łyżeczce co godzinę. I tak przeżyłam.
Płońsk
Niemiecka szkoła i złamana ręka
„Nach einiger Zeit haben die Eltern beschlossen, dass ich in die deutsche Schule gehen soll, weshalb ich nach Płońsk kam und zunächst bei Frau Czekalińska und später bei Onkel Heniek gewohnt habe.“ Wuj Heniek, brat ojca, mieszkał z żoną Karolą w mieście; szkoła stała przy tej samej ulicy co ich domek.
Po jakimś czasie rodzice postanowili, że pójdę do niemieckiej szkoły, dlatego przyjechałem do Płońska i mieszkałem najpierw u pani Czekalińskiej, a później u wuja Heńka.
Z tej szkoły autor zapamiętał dwa zdarzenia. Na początku nauczyciel znalazł u niego polski podręcznik i zabrał go, nie mówiąc nikomu ani słowa. Innym razem, ponieważ nie znalazł toalety, trafił na pisuar, z trudem się na niego wdrapał i tam załatwił swoją potrzebę — „als dies entdeckt wurde, gab es eine große Untersuchung, um den Schuldigen zu finden“. Wystąpił przestraszony; ponieważ widziano, jak bardzo się boi, nie został ukarany.
gdy to odkryto, wszczęto duże dochodzenie, żeby znaleźć winnego.
Pewnego razu zamiast do szkoły poszedł do dziewczynki, która mieszkała przy drodze i bardzo mu się podobała. Wuj Heniek odkrył to natychmiast. Na weekendy zawsze wracał do rodziców do Ćwiklinka, czasem ktoś po niego przyjeżdżał, czasem szedł pieszo całą drogę: „damals war das ungefährlich — niemandem würde einfallen, dass so ein kleiner Knirps sich verlaufen oder ihm etwas passieren könnte“.
wtedy było to niegroźne — nikomu nie przyszłoby do głowy, że taki mały szkrab może się zgubić albo że coś mu się stanie.
Z wiśni przy drodze spadł tak nieszczęśliwie, że złamał sobie lewą rękę. Miesiąc w gipsie; kilka dni po zdjęciu gipsu, puszczając latawiec, wpadł na rowerzystę, upadł i złamał tę samą rękę po raz drugi. „Die Heilung dauerte fast drei Monate.“
Leczenie trwało prawie trzy miesiące.
- Zakwaterowanie
- najpierw u pani Czekalińskiej, potem u wuja Heńka i cioci Karoli
- Weekend
- powrót do rodziców do Ćwiklinka, pieszo albo po niego przyjeżdżano
- W domu
- Halina i Gizela cały czas były przy rodzicach
- Kariera
- dwa złamania tej samej ręki w ciągu kilku dni, razem prawie cztery miesiące
Wuj Heniek to brat ojca, którego autor nazywa kronikarzem rodziny. W 2000 roku był z Jürgenem i Egonem w Płońsku i fotografował dom obu braci — „es war in einem erbärmlichen Zustand“.
był w opłakanym stanie.
Jesień 1940 do końca wojny
Łaszewo — cztery lata u babci Józefiny
Jesienią 1940 roku autor przyjechał do Łaszewa i chodził tam do szkoły podstawowej. Z kolegów z klasy pamięta Harry'ego Kolma i jego siostry Miriam i Edith, a także dwie siostry Riemer. Rodziny były ze sobą spokrewnione — a w jednym przypadku tak blisko, że dotyczy to całej wsi.
Jedno pokrewieństwo
Rodzina Kolm
„Bei dieser Gelegenheit möchte ich erwähnen, dass die Familie Kolm mit der Familie Bomert verwandt ist. Die erste Frau von Kolm war die Schwester unserer Oma Józefina Bomert. Aus dieser Ehe stammen Bruno, Lenchen und Genia. Kolm heiratete erneut, und es folgten Edith, Miriam, Harry und Richard. Wenn ich mich nicht irre, dann ist Familie Riemer auch ähnlich mit unserer Familie verwandt.“
Przy tej okazji chcę wspomnieć, że rodzina Kolm jest spokrewniona z rodziną Bomertów. Pierwsza żona Kolma była siostrą naszej babci Józefiny Bomert. Z tego małżeństwa pochodzą Bruno, Lenchen i Genia. Kolm ożenił się ponownie i przyszli Edith, Miriam, Harry i Richard. Jeśli się nie mylę, rodzina Riemerów też jest podobnie spokrewniona z naszą rodziną.
Lekcje religii odbywały się w kościele ewangelickim, który stał obok posiadłości Kolmów. Gdy autor po wojnie był znów w Łaszewie, kościoła już nie było — został rozebrany. Przez jakiś czas lekcje odbywały się więc w Siemiątkowie Koziebrodzkim, gdzie mieszkała ciocia Irena Meyer z dziećmi — jej mąż był w Wehrmachcie, a kilka ulic dalej mieszkali jego rodzice z wiatrakiem, którego autor często odwiedzał, „weil mir diese Apparatur sehr gefiel“.
bo to urządzenie bardzo mi się podobało.
Prawdopodobnie 1942
Gralewo — dom należący do kościoła
Gdy autor mieszkał już u babci Józefiny w Łaszewie i chodził do szkoły, rodzice przenieśli się do Gralewa, małej wsi około pięciu kilometrów od Raciąża. Wprowadzili się do dużego domu należącego do kościoła i założyli tam duży sklep kolonialny i tekstylny.
W pierwszej, dużej izbie były artykuły spożywcze i towary przemysłowe — między innymi nafta. W drugiej, mniejszej izbie leżały towary tekstylne; bele materiału na ubrania stały na półkach aż do sufitu.
„Unser Vater beschäftigte sehr viele Personen — sogar jemanden, der Papas Tauben züchtete; er hieß Święcki —, um sie so vor dem Abtransport nach Deutschland zum Arbeiten zu schützen.“ Autor nie podaje liczby gołębi, mówi tylko, że było „zig Sorten“. Na zdjęciu widać także trójkołowy wóz z Ćwiklinka i samochód osobowy Studebaker, „der Stolz unseres Vaters“. Pies nazywał się Zenta.
Nasz ojciec zatrudniał bardzo wiele osób — nawet kogoś, kto hodował gołębie taty; nazywał się Święcki — żeby w ten sposób ochronić ich przed wywiezieniem do Niemiec do pracy. — kilkadziesiąt odmian. — duma naszego ojca.
Ojciec
Strzelec, wędkarz, skrzypek bez słuchu
Najobszerniejszy portret tomu poświęcony jest Adamowi Bomertowi — i nie jest to wspomnienie pośmiertne, lecz zbiór cech, które pamięta syn.
„In guten Zeiten kosteten unsere Eltern das Leben voll aus — sie führten ein für ländliche Verhältnisse reiches gesellschaftliches Leben.“ Ojciec chętnie grał w karty, „nicht selten auch die ganze Nacht“, i łowił ryby z wytrwałością, którą autor zna tylko z opowieści: czasem miał spędzić nad wędką nawet 36 godzin bez przerwy.
W dobrych czasach nasi rodzice korzystali z życia w pełni — prowadzili jak na warunki wiejskie bogate życie towarzyskie. — nierzadko także całą noc.
Był znakomitym strzelcem. Z wiatrówki trafił w szpaka, który siedział na krzyżu wysokiej wieży kościelnej. Pewnego razu autor trzymał w górze pudełko od zapałek, a ojciec z wolnej ręki z odległości 15 do 20 metrów wybił dziurę w jego środku. „Die Mama war natürlich erschrocken, aber Papa hat immer seinen Kopf durchgesetzt.“
Mama oczywiście się przestraszyła, ale tata zawsze stawiał na swoim.
Podczas jazdy karetą z Łaszewa kazał furmanowi zatrzymać się przy polu żyta, cofnął się kilka kroków i wyciągnął „Paar“ kłosów żyta — dwa kłosy na jednej łodydze. „Ein bemerkenswertes Auge.“ Godna uwagi była też jego gra na skrzypcach, i to dlatego, „weil ihm jegliches musikalische Gehör fehlte, wie man sich erzählte. Als er versuchte zu singen, flohen sogar die Mäuse. Als begabter Mathematiker mit einem hervorragenden Gedächtnis spielte er wie aus Noten.“
parę. — Godne uwagi oko. — bo brakowało mu jakiegokolwiek słuchu muzycznego, jak opowiadano. Gdy próbował śpiewać, uciekały nawet myszy. Jako utalentowany matematyk o znakomitej pamięci grał jak z nut.
Umiejętnie naśladował głosy ptaków i robił to podczas pewnego przedstawienia z zaplecza, tematycznie dopasowane, ku dochodowi wieczoru. Był też postawny fizycznie: „Er konnte, mit dem Kopf auf einem und mit den Fersen auf einem anderen Hocker gestützt, eine erwachsene Person auf sich halten.“
Mógł, podpierając głowę na jednym stołku, a pięty na drugim, utrzymać na sobie dorosłą osobę.
11 sierpnia 1943 roku
Dziesięciu powieszonych w środku wsi
„In den Ferien 1943 kam es zu einem tragischen Ereignis in Gralewo. Mitten im Dorf wurden 10 Polen durch Hängen exekutiert. Papa wurde dazu gezwungen, diese Personen mit seinem Dreiradwagen aus Płońsk oder aus Pomiechówek an den Exekutionsort zu bringen. Der Grund für die Hinrichtung war, wie ich erfahren habe, das Anzünden von zwei Getreideschobern eines deutschen Bauern. Dieses tragische Ereignis fand am 11. August 1943 statt.“
W czasie wakacji 1943 roku doszło w Gralewie do tragicznego wydarzenia. W środku wsi powieszono 10 Polaków. Tatę zmuszono, żeby przewiózł te osoby swoim trójkołowym wozem z Płońska albo z Pomiechówka na miejsce egzekucji. Powodem egzekucji było, jak się dowiedziałem, podpalenie dwóch stogów zboża niemieckiego gospodarza. To tragiczne wydarzenie miało miejsce 11 sierpnia 1943 roku.
Autor był wtedy na wakacjach w domu i koniecznie chciał na to patrzeć, „doch Papa hat es kategorisch verboten“. W tym miejscu nazywa siebie „neugierigen Elfjährigen“; według daty urodzenia w październiku 1933 roku miał dziewięć lat. W tym samym miejscu wyjaśnia, skąd tak dokładnie zna tę datę: w sierpniu 1943 roku był w Gralewie i dlatego dla niego jest pewne, że aresztowanie rodziców mogło nastąpić dopiero w 1944 roku — Halina i ciocia Danuta do późnej starości były przekonane, że było to w 1943 roku.
ale tata kategorycznie tego zabronił. — ciekawskiego jedenastolatka.
„Ihre Eltern haben den Polen geholfen, wo sie nur konnten, und das hatte fatale Folgen für sie.“
Pan Giszczak, wójt gminy Raciąż, przez telefon do autora — powiedział to spontanicznie po usłyszeniu jego nazwiska. Wiedział to od swojej matki. Z panią Giszczak autor spotkał się 20 marca 2012 roku.
Ich rodzice pomagali Polakom, gdzie tylko mogli, i miało to dla nich fatalne skutki.
Obok tego wspomnienia stoi drugie, mniejsze: gdy pewnego dnia we wsi pobiły autora inne chłopaki i wrócił do domu zapłakany, ojciec nie okazał współczucia. Nie poszedł do rodziców tych chłopców, żeby się poskarżyć, tylko powiedział: „Was gehst Du auch dahin?“ Autor sam komentuje to zdanie: „Dabei war doch Krieg, das Dorf war polnisch, und ich war der Sohn des einzigen deutschen Geschäftsmannes mit einem großen Geschäft — also einer wichtigen Person. Heute wäre eine solche Reaktion der Eltern undenkbar.“
Po co tam w ogóle chodzisz? — A przecież była wojna, wieś była polska, a ja byłem synem jedynego niemieckiego kupca z dużym sklepem — czyli kogoś ważnego. Dziś taka reakcja rodziców byłaby nie do pomyślenia.
Ilustracje nr 16 do 22a
Zdjęcia z tamtych szczęśliwych lat
Autor umieszcza w tym miejscu szereg zdjęć bez dalszego wyjaśnienia: „Hier noch einige Fotos aus jener glücklichen Zeit.“ Podpisy są jego własne — krótkie, a w dwóch przypadkach z wykrzyknikiem.
Tu jeszcze kilka zdjęć z tamtych szczęśliwych lat.
Dom i stawy
Karpie królewskie w pięciu stawach
W Łaszewie ojciec prowadził hodowlę karpi królewskich. Potrzebne do tego było pięć stawów. „Diese Teiche hatte Onkel Heniek entworfen, und Papa hat das Anlegen finanziert.“ Najbliżej domu babci leżał staw zimowy — dość głęboki, ze źródłem; w nim ryby zimowały. Potem był mały staw na tarło i wreszcie trzy następne; ostatni był długi i o różnej głębokości, „zunächst sehr flach, etwa 20 cm, und fortlaufend tiefer werdend bis zu einem Meter“.
Te stawy zaprojektował wuj Heniek, a tata sfinansował ich wykopanie. — najpierw bardzo płaski, około 20 cm, i stopniowo coraz głębszy, aż do jednego metra.
Z tymi stawami wiąże się historia o mało co katastrofy: mała Gizela weszła do ostatniego stawu; woda sięgała jej do majtek, a ona szła dalej, nawet gdy było jej po szyję. „Hätte die Mama das nicht bemerkt, wäre Gizela wahrscheinlich ertrunken — sie hatte überhaupt keine Angst vor dem Wasser. Wie sehr man doch auf Kinder Acht geben muss.“
Gdyby mama tego nie zauważyła, Gizela prawdopodobnie by utonęła — w ogóle nie bała się wody. Jak bardzo trzeba jednak uważać na dzieci.
A trzecie wspomnienie, które należy do tego domu: „Oft wenn ich in Gralewo war, erzählte mir die Mama Geschichten über Tarzan. Ich liebte diese Erzählungen, und sie förderten meine Vorstellungskraft. Die ganze Atmosphäre im Haus, voller Frieden und Liebe, ging von unserer Mutter aus. Ihr lächelndes Gesicht verlieh allem diese Lebensfreude.“
Często, gdy byłem w Gralewie, mama opowiadała mi historie o Tarzanie. Uwielbiałem te opowieści i pobudzały moją wyobraźnię. Cała atmosfera w domu, pełna spokoju i miłości, pochodziła od naszej matki. Jej uśmiechnięta twarz nadawała wszystkiemu tę radość życia.
Wielkanoc 1944
„Heute ist Ostern, mein Geburtstag und unser 10. Hochzeitstag.“
Dziś są święta wielkanocne, moje urodziny i nasza 10. rocznica ślubu.
Gdy autor przyjechał w 1944 roku do Gralewa, matka nie czuła się dobrze, leżała w łóżku. „Immer öfter waren Anzeichen einer schlimmen Krankheit zu erkennen. Jetzt weiß ich, dass es Krebs war.“ Już po krótkim czasie musiała być operowana w Warschau (Warszawa); zabieg trwał ponad trzy godziny i przebiegł pomyślnie. „Mama kehrte noch vor Ostern 1944 nach Hause zurück.“
Coraz częściej można było rozpoznać oznaki ciężkiej choroby. Teraz wiem, że był to rak. — Mama wróciła do domu jeszcze przed Wielkanocą 1944 roku.
Na Wielkanoc przyjechał z Berlina wuj Heniek. To święto miało dla rodziny szczególne znaczenie. Autor pamięta zdanie ojca wypowiedziane tego 9 kwietnia 1944 roku — oraz wierszyk, który wuj Heniek mu wyszeptał, a on go potem wygłosił: „Unser Papa lebe hoch, als mich lieber die Halina schlage er doch.“ Ojcu wcale się to nie spodobało, „und statt Applaus gab’s Anpfiff“.
Niech żyje nasz tata, a niech mnie raczej bije Halina. — i zamiast oklasków była bura.
Pytanie o datę, które rękopis pozostawia otwarte. Autor przekazuje 9 kwietnia 1944 roku jako Wielką Niedzielę, urodziny ojca i dziesiątą rocznicę ślubu. Kalendarz potwierdza Wielkanoc 1944 roku na 9 kwietnia i urodziny na 9 kwietnia 1912 roku. Po ślubie 10 kwietnia 1937 roku byłaby to jednak siódma rocznica ślubu. Autor tej sprzeczności nie rozstrzyga; ta strona podaje obie daty, zamiast wybierać jedną.
14 kwietnia 1944 roku
Napad i aresztowanie
Kilka dni po Wielkanocy dom został zaatakowany przez partyzantów Armii Ludowej — „Teil des polnischen Untergrunds, der mit den Russen sympathisierte“. Oddali strzał w każde okno; na szczęście nikt nie został trafiony. Ojciec pobiegł przez kuchnię na strych, gdzie przechowywał broń, i rzucił stamtąd granat na podwórze, „was diese dann zum Rückzug zwang“. Udało im się wygiąć kratę w jednym z okien sklepu i wrzucić do środka zapalnik. Nic się nie zapaliło — bo w pobliżu tego okna stała beczka z naftą. „Wäre dieses explodiert, wären die Folgen undenkbar gewesen.“
część polskiego podziemia, która sympatyzowała z Rosjanami. — co zmusiło ich do odwrotu. — Gdyby to wybuchło, skutki byłyby nie do wyobrażenia.
Następnego dnia — był to 14 kwietnia, jak autor wie z opowieści cioci Julianny — przyszło Gestapo. Dwóch oficerów i trzech innych mężczyzn. Ojciec był w drodze samochodem, więc rozmawiali z matką. Wyprowadzili na podwórze wszystkich mężczyzn z personelu sklepu, w tym momencie byli to także mężowie cioci Stasi i cioci Jula, i położyli ich na ziemi ze związanymi rękami.
Gdy ojciec wrócił, oficerowie poszli z nim do najbliższego stawu. Po dłuższym czasie wrócili, a ojciec był w kajdankach: „Ich habe es gesehen und erinnere mich genau.“ Wkrótce potem przyjechał samochód ciężarowy i zabrał związanych mężczyzn. Mąż cioci Julianny przeżył wojnę i wrócił, mąż cioci Stasi nie. Po bardzo długim czasie rodzice wyszli z pokoju, a Gestapo zdjęło ojcu kajdanki, żeby mógł pożegnać się z dziećmi. „Das war schrecklich! Mama war gerade mal zwei Wochen nach der schweren Operation.“
Widziałem to i dokładnie to pamiętam. — To było straszne! Mama była zaledwie dwa tygodnie po ciężkiej operacji.
Z opowieści matki i cioci Danuty autor wie, że matkę przewieziono do Płońska, a ojca do Nowego Dworu Mazowieckiego. Po kilku dniach matka została przewieziona do obozu koncentracyjnego dla kobiet Ravensbrück. Zostały dzieci u cioci Zosi, siostry wuja Szczepkowskiego, która z nimi mieszkała i pomagała opiekować się Gizelą i Haliną.
„Der Grund für die Verhaftung sei an dieser Stelle auch erwähnt. Aus späteren Erzählungen der Mama weiß ich, dass Papa Mitglied der geheimen Organisation Polnische Heimatarmee (Armia Krajowa) war. Ein Mitglied dieser Organisation wurde durch die Gestapo gefasst und verriet, wahrscheinlich unter Folter, noch andere Mitglieder, darunter auch unseren Vater. Papa wusste, was ihm droht, und hätte mit uns fliehen können, aber er hat es nicht getan, da er Angst um seine Mutter und seine Geschwister hatte.“
Powód aresztowania też trzeba tu wspomnieć. Z późniejszych opowieści mamy wiem, że tata był członkiem tajnej organizacji Polska Armia Krajowa. Jeden z członków tej organizacji został schwytany przez Gestapo i wydał, prawdopodobnie pod torturami, innych członków, wśród nich także naszego ojca. Tata wiedział, co mu grozi, i mógł z nami uciec, ale tego nie zrobił, bo bał się o swoją matkę i swoje rodzeństwo.
„Ich kann mir gut vorstellen, wie Papa jedes Mal, wenn ein SS-Mann zu ihm in den Keller kam, auf die Worte hoffte: Bomert, ab mit Dir nach Hause. Das muss eine furchtbare psychische Qual für ihn gewesen sein. Diese Worte hat er jedoch niemals vernommen; stattdessen haben sie ihn eines Tages — das genaue Datum ist unbekannt — in den Wald gebracht und erschossen.“
O uwięzieniu w Nowym Dworze Mazowieckim i końcu ojca · Rękopis, s. 25
Dobrze potrafię sobie wyobrazić, jak tata za każdym razem, gdy do piwnicy przychodził do niego esesman, czekał na słowa: Bomert, wynocha do domu. To musiała być dla niego straszna męka psychiczna. Tych słów jednak nigdy nie usłyszał; zamiast tego pewnego dnia — dokładna data nie jest znana — zabrali go do lasu i rozstrzelali.
W Nowym Dworze Mazowieckim, miejscowości pod Warszawą, ojciec był „in unmenschlichen Verhältnissen gefangen gehalten, geschlagen und gefoltert“. Prawdopodobnie w czerwcu 1944 roku odwiedziła go babcia: „Man sah ihm an, dass er zusammengeschlagen worden war.“ Od cioci Danuty autor wie, że jeden ze współwięźniów został zwolniony i przyszedł do niej, żeby przekazać, że rodzina powinna zebrać pieniądze i spróbować go wykupić. „Doch keine der Hilfsaktionen ist geglückt.“
przetrzymywany w nieludzkich warunkach, bity i torturowany. — Widać było po nim, że został pobity. — Ale żadna z akcji pomocy się nie udała.
Matka po powrocie z obozu przez lata żywiła nadzieję — a dzieci razem z nią — że jej Adam żyje i wróci.
Łaszewo, 1944 do 1945
Dom babci
„Für uns begann eine sehr traurige Zeit ohne Eltern. Mich traf das weniger, da ich bereits seit vier Jahren bei Oma Józefina lebte. Aber für Halina und Gizela war das eine schwere und tragische Erfahrung, die sich auch in ihrem Erwachsenenleben widerspiegelte.“ Autor notuje w tym miejscu także to, czego nie rozumie: dlaczego babcia zabrała tylko dzieci, a zostawiła bogato wyposażony dom — „es gab unter anderem ein Klavier und das Geschäft voll mit Gütern“. I notuje to, co zajmuje go do dziś: „Interessant ist auch, dass die Gestapo uns Kinder nicht mitgenommen hat.“
Dla nas zaczął się bardzo smutny czas bez rodziców. Mnie dotknęło to mniej, bo już od czterech lat mieszkałem u babci Józefiny. Ale dla Haliny i Gizeli było to ciężkie i tragiczne przeżycie, które odbiło się także w ich dorosłym życiu. — było tam między innymi pianino i sklep pełen towarów. — Ciekawe jest też, że Gestapo nie zabrało nas, dzieci.
„Das Leben für uns Kinder verlief in Łaszewo eher ruhig. Die Oma hatte einen gut organisierten Haushalt und alles unter Kontrolle. Sie war energisch und standhaft, aber voller Liebe für uns.“ Halina nie chciała chodzić do szkoły, „da sie kein Deutsch lernen wollte. Doch die Oma ließ nicht mit sich reden.“
Życie nam, dzieciom, w Łaszewie płynęło raczej spokojnie. Babcia miała dobrze zorganizowane gospodarstwo i wszystko pod kontrolą. Była energiczna i wytrwała, ale pełna miłości do nas. — bo nie chciała uczyć się niemieckiego. Ale z babcią nie było dyskusji.
Listy matki z obozu autor pamięta dokładnie: były krótkie i mówiły, że wszystko u niej dobrze i że jej niczego nie brakuje — „was wohl das Ergebnis der Zensur war, denn andere Inhalte hätten uns wohl nie erreicht“. Babcia przygotowywała paczki z jedzeniem i wysyłała jej je. „Leider hat keiner der Briefe die Zeit überdauert.“
co było zapewne wynikiem cenzury, bo inne treści prawdopodobnie nigdy by do nas nie dotarły. — Niestety żaden z tych listów nie przetrwał.
To, co matka opowiadała później o obozie, utrwaliło się w jednym obrazie: „Mir ist im Gedächtnis geblieben, dass das Erste, was sie morgens aus dem Fenster sah, der furchteinflößende Anblick des rauchenden Kamins war — welch erschreckender Gedanke, ob ich vielleicht morgen oder sogar schon heute dorthin komme.“
W pamięci zostało mi, że pierwszym, co rano widziała z okna, był przerażający widok dymiącego komina — jaka to straszna myśl, czy może jutro, a nawet już dziś, trafię tam i ja.
Wuj Johann
Najmłodszy brat ojca przyjeżdżał do Łaszewa, gdy miał wolne od służby. „Ich habe mit ihm Dame gespielt, aber jedes Mal fürchterlich hoch verloren. Manchmal hatte ich 11 blockierte Spielsteine.“ Samego wesela autor nie pamięta, „aber es waren viele Gäste da. Es sind zwei voll beladene Pferdewagen zum Bahnhof nach Raciąż gefahren.“
Grałem z nim w warcaby, ale za każdym razem przegrywałem strasznie wysoko. Czasem miałem 11 zablokowanych pionków. — ale było wielu gości. Do dworca w Raciążu pojechały dwa w pełni załadowane wozy konne.
Ostatnia zima wojny
„Die Weihnacht verbrachten wir in Furcht vor dem, was kommen möge.“
Święta Bożego Narodzenia spędziliśmy w lęku przed tym, co miało nadejść.
Od późnej jesieni zaczęto mówić, że wojna się kończy, bo front podchodził coraz bliżej. Niemiecka propaganda rozgłaszała historie o okrucieństwach Rosjan — „sie verkündeten, die Russen würden vergewaltigen und den Frauen die Brüste abschneiden. Es herrschte allgemein Angst.“
ogłaszali, że Rosjanie będą gwałcić i obcinać kobietom piersi. Panował powszechny strach.
Autor kończy swój drugi rozdział tą zimą. To, co przyszło potem — wkroczenie frontu, powrót matki, lata w Zaborowie — stoi w następnym rozdziale, a zaczyna się sceną, którą autor opisuje jako koniec swojego dzieciństwa.