Rozdział 4 · strony 41 do 48 rękopisu
Życie w Gdańsku
„Ende Juli 1953 fuhren wir nach Danzig.“ Z Raciąża przyjeżdża nad Bałtyk matka z trojgiem dzieci — a w ciągu trzech lat pojawiają się dwa małżeństwa, mieszkanie z łazienką i zawód, który utrzyma się do emerytury.
Pod koniec lipca 1953 roku pojechaliśmy do Gdańska.
- Przeprowadzka
- Koniec lipca 1953 roku, Danzig (Gdańsk)
- Pierwsze miejsca pracy
- Matka i syn w stoczni gdańskiej (Stocznia Gdańska): wydawanie materiałów, dział narzędziowy W-3
- Batalion pracy
- 1 października 1953 do 21 grudnia 1955 roku, kopalnia „Rozbark“ w Bytomiu, 660 metrów głębokości
- Biuro kreślarskie
- 6 stycznia 1956 roku powrót do stoczni, od 1 maja 1956 roku kreślarz w dziale konstrukcyjnym
- Śluby
- Halina 8 lutego 1958 roku, Bogdan 30 maja i 4 lipca 1959 roku, Gizela 16 kwietnia 1966 roku
- Śmierć matki
- 30 marca 1969 roku
- Ilustracje
- numery ilustracji 29 do 34
Koniec lipca 1953
Dlaczego właśnie Gdańsk
Odpowiedź stoi w pierwszym zdaniu rozdziału: „In Danzig wohnte Tante Julianna und Onkel Stanisław Szczepkowski, Mamas Cousin; er arbeitete auf einem relativ hohen Posten in der Danziger Werft.“ Kto miał taką rodzinę, a do tego widoki na pracę w największym zakładzie miasta, ten przenosił się nad Bałtyk, a nie do innej wsi.
W Gdańsku mieszkała ciocia Julianna i wuj Stanisław Szczepkowski, kuzyn mamy; pracował na stosunkowo wysokim stanowisku w stoczni gdańskiej.
Autor mieszkał najpierw krótko u cioci Julianny, matka z dziewczynami u wujka Szczepkowskiego przy Okrąg-Straße (ulica Okrąg). Potem matka i syn dostali posady w stoczni gdańskiej — on w magazynie głównym przy wydawaniu materiałów, ona w dziale narzędziowym W-3 przy wydawaniu narzędzi.
On wprowadził się do hotelu „Narwik“, hotelu robotniczego w pobliżu Nowego Portu; matka i jej córki trafiły do hotelu w Jelitkowie. Trzy miesiące później, 1 października 1953 roku, autor został powołany do Wojska Polskiego.
- Pokrewieństwo
- Ciocia Julianna i wuj Stanisław Szczepkowski, kuzyn matki, na kierowniczym stanowisku w stoczni
- Przyjazd
- Koniec lipca 1953 roku
- Praca
- Matka i syn w stoczni gdańskiej
- Zakwaterowanie
- Syn w hotelu robotniczym „Narwik“ koło Nowego Portu, matka i córki w Jelitkowie
- Powołanie
- 1 października 1953 roku
1 października 1953 do 21 grudnia 1955
„Das klingt vielleicht schön — aber faktisch kam ich in das Arbeitsbataillon.“
To brzmi może ładnie — ale w rzeczywistości trafiłem do batalionu pracy.
Zamiast służby wojskowej autor musiał pracować w kopalni „Rozbark“ w Bytomiu. Powód podaje bez ogródek: „der Grund war meine deutsche Vergangenheit“. Wymienia też tych, których z nim powołano: „Personen, die für Diebstahl oder Raub verurteilt worden waren, und junge Männer aus der tiefsten Provinz.“
powodem była moja niemiecka przeszłość; osoby skazane za kradzież lub rozbój oraz młodzi mężczyźni z najgłębszej prowincji.
„In den ersten Tagen nach der Einberufung dachten einige, als sie saubere, weiße Kloschüsseln sahen, dass sie sich darin waschen könnten! Es gab also nichts, was ich von ihnen hätte lernen können.“ Od swoich dwudziestych urodzin, czyli od 26 października 1955 roku, pracował do 20 grudnia 1955 roku pod ziemią na głębokości 660 metrów.
W pierwszych dniach po powołaniu niektórzy, gdy zobaczyli czyste, białe muszle klozetowe, myśleli, że mogą się w nich myć! Nie było więc niczego, czego mógłbym się od nich nauczyć.
„Die Arbeit war nicht leicht. Ich war Teil der sogenannten Holzbrigade, also derjenigen, die unter Tage von unter dem Schacht etwa 2 m lange Holzballen zur Bruchwand transportieren, wo die Bergarbeiter die Kohle förderten. Die Ballen mussten auf dem Rücken bis zur Bruchwand getragen werden, manchmal sogar mehrere hundert Meter weit. Mit dem Holz wurde der Schacht ausgekleidet.“
Praca nie była lekka. Byłem częścią tak zwanej brygady leśnej, czyli tych, którzy pod ziemią transportują spod szybu około 2 m długie wiązki drewna do ściany zawałowej, gdzie górnicy wydobywali węgiel. Wiązki trzeba było nieść na plecach do ściany zawałowej, czasem nawet kilkaset metrów. Drewnem wykładano szyb.
„Was aber noch schlimmer war, war die Gefahr. Einige Kameraden sind unter Tage gestorben. Ich hatte Glück — eines Tages kam nach einem Gebirgsschlag die Decke aus Kohle nur einige Millimeter von mir entfernt herunter. Sie ‚streichelte‘ mich lediglich an der Schulter.“
Ale gorsze było niebezpieczeństwo. Kilku kolegów zginęło pod ziemią. Miałem szczęście — pewnego dnia po tąpnięciu strop z węgla opadł zaledwie kilka milimetrów ode mnie. Tylko „pogładził“ mnie w ramię.
Ta praca miała jednak pewną korzyść, a autor podaje ją najpierw od strony ekonomicznej: „Der Vorteil dieser Arbeit lag darin, dass ich bezahlt wurde. Dadurch konnte ich Mama mit dem Lebensunterhalt helfen. Sie bekam nämlich nur sehr wenig, um sich und die zwei jungen Damen durchzubringen.“ Na Boże Narodzenie przyjechała z wizytą Halina — „das war für mich eine große Überraschung und Freude, denn die Reise war weit und kostete Geld“.
Zaleta tej pracy polegała na tym, że dostawałem wynagrodzenie. Dzięki temu mogłem pomagać mamie w utrzymaniu. Dostawała bowiem bardzo mało, żeby utrzymać siebie i te dwie młode damy. Była to dla mnie wielka niespodzianka i radość, bo podróż była daleka i kosztowała pieniądze.
Dwa pokoje, kuchnia, łazienka
Mieszkanie przy Zakopiańska-Straße (ulica Zakopiańska)
Gdy autor był jeszcze w batalionie pracy, matka dostała od stoczni gdańskiej przydział mieszkania: ul. Zakopiańska 16, mieszkanie 7. „Eine sehr schöne Wohnung — zwei Zimmer, Küche, Bad! Mama war überglücklich!“ Umeblowano je z jego pensji z kopalni, „da wir nichts hatten“.
Bardzo ładne mieszkanie — dwa pokoje, kuchnia, łazienka! Mama była przeszczęśliwa; bo nie mieliśmy nic.
W czerwcu 1955 roku Halina otrzymała świadectwo dojrzałości i mogła zacząć pracować. Gizela chodziła do szkoły nr 8 w Gdańsku, do matury brakowało jej jeszcze trzech lat.
„Nach Hause kam ich am 21. Dezember 1955. Ich habe Gott gedankt für seine Fürsorge in dieser schweren und gefährlichen Zeit.“ Po kilku dniach, 6 stycznia 1956 roku, zaczął znowu pracować w stoczni gdańskiej — początkowo przy małej tokarce rewolwerowej, później przy dużej tokarce. Mimo dwóch dochodów nie było łatwo: „Zum Frühstück gab es nur Brot mit Schmalz. Physische Arbeiter waren damals schlecht bezahlt.“
Do domu wróciłem 21 grudnia 1955 roku. Dziękowałem Bogu za jego opiekę w tym trudnym i niebezpiecznym czasie. Na śniadanie był tylko chleb ze smalcem. Pracownicy fizyczni zarabiali wtedy słabo.
„Diese physische Arbeit befriedigte jedoch meine Ambitionen nicht. Noch während meiner Zeit bei der Armee habe ich einen Kurs für technisches Zeichnen abgeschlossen.“ 1 maja 1956 roku rozpoczął pracę jako kreślarz w dziale konstrukcyjnym stoczni gdańskiej. „Dies war der Beginn meines Abenteuers mit den technischen Zeichnungen. Später kam noch das Studium des Maschinenbaus an der Technischen Hochschule in Danzig — mit Pausen —, und den Beruf habe ich bis zur Rente ausgeübt.“
Ta praca fizyczna nie zaspokajała jednak moich ambicji. Jeszcze w czasie służby w wojsku ukończyłem kurs rysunku technicznego. To był początek mojej przygody z rysunkami technicznymi. Później przyszły jeszcze studia budowy maszyn na politechnice w Gdańsku — z przerwami — a zawód wykonywałem aż do emerytury.
Droga zawodowa
- 1953Wydawanie materiałów w magazynie głównym stoczni gdańskiej.
- 1953–1955Batalion pracy, kopalnia „Rozbark“; równolegle kurs rysunku technicznego.
- 6.1.1956Znowu w stoczni, początkowo przy tokarce.
- 1.5.1956Kreślarz w dziale konstrukcyjnym.„Der Beginn meines Abenteuers mit den technischen Zeichnungen.“ (początek mojej przygody z rysunkami technicznymi)
- od 1956Studia wieczorowe budowy maszyn na politechnice w Gdańsku, z przerwami.
„Am 27. Mai 1956 auf einem Schulball habe ich meine zukünftige Frau Teresa kennen gelernt. Als ich den Saal betrat, spielten sie gerade den sogenannten weißen Tango. Sie bat mich um den Tanz, der damals begann und bis heute glücklich andauert.“
O spotkaniu z Teresą z domu Chrobak · Rękopis, s. 43
27 maja 1956 roku na szkolnym balu poznałem moją przyszłą żonę Teresę. Gdy wchodziłem do sali, grali właśnie tak zwane białe tango. Poprosiła mnie do tańca, który wtedy się zaczął i trwa szczęśliwie do dziś.
„Wir begannen ‚miteinander zu gehen‘. Dieses ‚Miteinandergehen‘ dauerte über drei Jahre.“ Po prawie trzech latach postanowili się pobrać: 30 maja 1959 roku odbył się ślub cywilny w gdańskim urzędzie stanu cywilnego, a ślub kościelny 4 lipca 1959 roku w kościele parafialnym dzielnicy Emaus. „Und so entstand die zweite soziale Zelle, eine neue Familie.“
Zaczęliśmy „chodzić ze sobą“. To „chodzenie ze sobą“ trwało ponad trzy lata. I tak powstała druga komórka społeczna, nowa rodzina.
Po ślubie oboje mieszkali przez tydzień w mieszkaniu przy ulicy Zakopiańskiej, u matki i Gizeli. Potem przenieśli się do rodziców Teresy: dwa pokoje z kuchnią, bez łazienki, a oprócz nich jeszcze dziesięć osób.
Wcześniej: Halina i Stanisław
Nowa komórka społeczna
W październiku 1956 roku Halina zaczęła pracować w administracji dyrekcji poczty. „Bei drei arbeitstätigen Personen einer vierköpfigen Familie wurde das Leben etwas einfacher.“ Największą radością było jednak mieszkanie: „mit zwei Zimmern, Küche, B A D (!) und extra-WC. Es ist schwierig, die Verhältnisse in Zaborowo mit denen in der schönen Wohnung zu vergleichen.“
Przy trzech osobach pracujących w czteroosobowej rodzinie życie stało się nieco łatwiejsze. z dwoma pokojami, kuchnią, Ł A Z I E N K Ą (!) i osobnym WC. Trudno porównywać stosunki w Zaborowie z tymi w pięknym mieszkaniu.
Przez koleżankę z Raciąża, Rysię Skibińską, Halina poznała marynarza Stanisława Kowalskiego. 8 lutego 1958 roku pobrali się Halina Bomert i Stanisław Kowalski. „Es entstand in unserer Familie eine neue soziale Zelle, eine neue Familie.“
Powstała w naszej rodzinie nowa komórka społeczna, nowa rodzina.
Autor zostawił w tym miejscu komentarz, który wynosi tę książkę ponad nią samą: „An mehr Details des Kennenlernens von Halina und Stanisław kann ich mich nicht erinnern. Und sie danach fragen kann ich nicht mehr. Unsere liebe Schwester starb unerwartet, am 20.03.2010, als sie in Danzig war.“
Nie pamiętam więcej szczegółów poznania się Haliny i Stanisława. A zapytać ich już nie mogę. Nasza kochana siostra zmarła niespodziewanie, 20.03.2010, gdy była w Gdańsku.
Najmłodsza siostra
Gizela i Adolf Gruszyc
2 czerwca 1958 roku Gizela ukończyła szkołę i zdała maturę. Po szkoleniu do pracy przy taśmie zaczęła pracować w Gdańskich Zakładach Telewizyjnych — tam poznała Adolfa Gruszyca. 16 kwietnia 1966 roku w kościele parafialnym dzielnicy Emaus odbył się zarówno ślub cywilny, jak i kościelny.
„Und so wuchs unsere Familie um eine weitere soziale Zelle an, eine dritte Familie.“ Młode małżeństwo wprowadziło się do mieszkania w „Jungen Viertel“ (młode osiedle) we Wrzeszczu.
I tak nasza rodzina powiększyła się o jeszcze jedną komórkę społeczną, trzecią rodzinę.
W gospodarstwie przy ulicy Zakopiańskiej mieszkali do tego czasu matka, autor i Gizela w dużym pokoju, Halina i Stanisław w małym. Autor pracował jako kreślarz i stopniowo szkicował „immer weniger mit Tusche und immer mehr mit dem Bleistift“; równolegle biegły studia wieczorowe na politechnice w Gdańsku.
coraz mniej tuszem, a coraz więcej ołówkiem.
1959 do 1969
„Gott schenkte uns weitere 10 Jahre mit unserer Mama.“
Bóg podarował nam jeszcze 10 lat z naszą mamą.
Jesienią 1959 roku, piętnaście lat po operacji z 1944 roku, objawy choroby wróciły. Matka musiała pojechać do szpitala onkologicznego w Sopocie na naświetlanie.
„Die Behandlung war sehr unangenehm, aber auch erfolgreich — Gott schenkte uns weitere 10 Jahre mit unserer Mama. Trotz der Schwere dieser Behandlung erlangte sie bereits nach kurzer Zeit ihre Kräfte und half sowohl Teresa als auch Halina mit ihren Familien. Es kam vor, dass, wenn wir von der Arbeit kamen, die Wäsche schon gewaschen war — sie lag schon eingeweicht in der Wanne. (Eine Waschmaschine konnten wir uns nicht leisten.)“
Leczenie było bardzo nieprzyjemne, ale też skuteczne — Bóg podarował nam jeszcze 10 lat z naszą mamą. Mimo ciężaru tego leczenia już po krótkim czasie odzyskała siły i pomagała zarówno Teresie, jak i Halinie z ich rodzinami. Zdarzało się, że gdy wracaliśmy z pracy, pranie było już zrobione — leżało już namoczone w wannie. (Pralki nie mogliśmy sobie pozwolić.)
O udziale obu sióstr w tym czasie autor notuje tylko to, co najkonieczniejsze: jeśli go wszystko nie myli, Halina i Stanisław starali się o mieszkanie przy Malczewski-Straße (ulica Malczewskiego) i je dostali; dzieci Haliny mają na imię Krzysiek, Andrzej i Marek.
Rozdział kończy się bilansem, który autor sporządza o swoich rodzicach — ojcu, który w wieku 32 lat stracił życie, i matce, która po raku z 1944 roku zmarła 30 marca 1969 roku. „Unserer Familie, also der Familie von Adam und Władysława, hatte ein schweres und kompliziertes Los. Besonders für unsere Eltern war es sehr schmerzhaft. Papa verlor sein Leben in Qualen im Alter von 32 — so alt ist jetzt unser jüngster Sohn Paul. Ich bin voller Bewunderung und Anerkennung für unsere Mama, aber sie tut mir auch sehr leid. In ihrem kurzen Leben gab es mehr schwierige und schmerzhafte Momente als freudige. Auch ihr Leben endete in Schmerz und Leid. Der Krebs, der sie 1944 angegriffen hatte, ließ nicht locker, und der Herr rief sie am 30. März 1969 unter Schmerzen zu sich.“
Nasza rodzina, czyli rodzina Adama i Władysławy, miała ciężki i skomplikowany los. Szczególnie dla naszych rodziców było to bardzo bolesne. Papa stracił życie w męczarniach w wieku 32 lat — tyle lat ma teraz nasz najmłodszy syn Paul. Pełen jestem podziwu i uznania dla naszej mamy, ale i bardzo mi jej żal. W jej krótkim życiu było więcej chwil trudnych i bolesnych niż radosnych. Także jej życie skończyło się w bólu i cierpieniu. Rak, który zaatakował ją w 1944 roku, nie odpuszczał, i Pan wezwał ją do siebie 30 marca 1969 roku w cierpieniu.
W tym miejscu kończy się opowieść rękopisu. To, co następuje, to załączniki: akty, meldunek, mapa — oraz wspomnienia siostry. Na przedostatniej stronie stoi słowo końcowe, w którym autor prosi rodzinę o wyrozumiałość.