Kalendarium, nazwiska i ilustracje

• 14.10.1909Władysława Szczepkowska rodzi się w Zeńboku koło Ciechanowa.s. 3
• 09.04.1912Adam Aleksander Bohmert rodzi się w Woli Brwileńskiej koło Płocka.s. 3
• około 1912Babcia Sabina Szczepkowska wychodzi za mąż za Stanisława Fijałkowskiego i przenosi się do Działdowa. Adam przyjeżdża tam, żeby chodzić do seminarium nauczycielskiego, i wynajmuje pokój u rodziny.Pierwsze spotkanie przyszłych rodziców.s. 3
• 11.10.1918Jan Bomert, dziadek, umiera — w roku, w którym jego żona Josephine jest w ciąży z najmłodszym synem Johannem.s. 5
• 26.10.1933Bohdan przychodzi na świat w Warschau (Warszawa), w szpitalu Dzieciątka Jezus. Rodzina zostaje tam trzy lata.s. 6
• 1936Przeprowadzka do Działdowa, ulica Pocztowa nr 4 — rodzina mieszka na parterze, ojciec zarabia na oprawianiu książek.s. 7
• 29.01.1937Halina rodzi się w Łaszewie, podczas wycieczki rodziców.s. 7
• 10.04.1937Ślub rodziców w Siemiątkowie Koziebrodzkim.Babcia Josephine ustąpiła dopiero po urodzeniu drugiego dziecka.s. 7 · Załącznik 3
• 04.04.1939Teresa Chrobak, późniejsza żona autora, rodzi się w Skarżysku-Kamiennej — niespełna pięć miesięcy przed wojną.Data nie stoi w tekście opowieści, lecz wyłącznie w ósmym załączniku.Załącznik 8 · s. 57
• lato 1939Ojciec zawozi Bohdana i Halinę z obawy przed wojną wozem jednokonnym do babci Josephine do Łaszewa.s. 9
• wrzesień 1939Rodzina opuszcza dom w Działdowie. Na początku wojny zostają rozstrzelani wuj Ludwig i jego żona Wanda z domu Mac — pierwsza ofiara wojny w rodzinie.Autor nie podaje daty.s. 9 i 10
• 1940Rodzina przenosi się do Słoszewa do cioci Jadwigi, siostry ojca i sołtyski tej wsi; wieczorem jadą dalej do Ćwiklinka, gdzie rodzice otwierają sklep kolonialny z mleczarnią.s. 10
• jesień 1940Bohdan przyjeżdża do Łaszewa do babci Józefiny i chodzi tam do szkoły podstawowej. Wcześniej chodził do niemieckiej szkoły w Płońsku.s. 12 do 14
• 29.10.1940Bliźniaczki Gizela i Renata przychodzą na świat w Ćwiklinku.s. 11 · Załącznik 6
• zima 1940/41Renata umiera; rodzina jedzie na pogrzeb saniami. Przy grobie ojciec płacze pierwszy raz.Autor podaje tylko porę roku.s. 11 i 12
• prawdopodobnie 1942Rodzice przenoszą się do Gralewa, pięć kilometrów od Raciąża, do dużego domu należącego do kościoła, i otwierają sklep kolonialny i tekstylny.s. 15
• 11.08.1943W środku Gralewa zostaje powieszonych dziesięciu Polaków. Ojciec zostaje zmuszony, żeby przewieźć skazanych swoim trójkołowym wozem na miejsce egzekucji.s. 16
• 09.04.1944Wielka Niedziela, urodziny ojca i według jego pamięci dziesiąta rocznica ślubu. Wuj Heniek przyjeżdża z Berlina w odwiedziny.s. 23
• kilka dni późniejNapad partyzantów Armii Ludowej na dom; ojciec biegnie na strych, gdzie przechowuje broń, i rzuca stamtąd granat na podwórze, zapalnik wbija się obok beczki z naftą i nie zapala.s. 23
• 14.04.1944Gestapo zabiera rodziców. Matka zostaje przewieziona do Płońska, a stamtąd do Ravensbrück, ojciec do Nowego Dworu Mazowieckiego.Data pochodzi z opowieści cioci Julianny. Halina i ciocia Danuta do późnej starości były przekonane, że był to 1943 rok.s. 23 do 25
• 22.04.1944Johann Bomert, najmłodszy brat ojca, żeni się w Łaszewie z Olgą Krüger — kilka dni po aresztowaniu rodziców.s. 26 · ilustracja nr 24
• prawdopodobnie czerwiec 1944Babcia odwiedza ojca w Nowym Dworze; widać po nim, że został pobity. Współwięzień przekazuje prośbę, żeby zebrać pieniądze na jego uwolnienie — żadna z akcji pomocy się nie udaje.s. 25
• 1944 albo 1945Ojciec zostaje zabrany do lasu i rozstrzelany. Dokładna data nie jest znana; zmarł w wieku 32 lat.Tyle, jak zauważa autor, ile miał wtedy jego najmłodszy syn Paul.s. 25 i 47
• 17.01.1945Rosjanie przechodzą przez Łaszewo, od strony Radzanowa dalej do Siemiątkowa. Dom babci staje się miejscem spotkań rodzin Kolm, Riemer i Bomert.s. 28
• prawdopodobnie marzec 1945Ciocia Julianna zabiera Bohdana i Halinę do Konopek do babci Sabiny; jadą dwa dni. Gizela zostaje na razie w Łaszewie.s. 29
• 09.05.1945Koniec wojny. Matka czeka na końcu w majątku ziemskim, w którym ukryła się z inną więźniarką.s. 31
• lipiec 1945Matka wraca w niedzielę do Konopek — dwa tygodnie po ucieczce z obozu. Ma ze sobą małą torbę i krzyż wszyty w sweter.s. 30
• lato 1945Wyjazd z Konopek przez Nasielsk do Złotopola; matka wynajmuje kuchnię, w której mieszkają cztery osoby. Pani Czekalińska pomaga 3000 złotych, matka zaczyna handlować towarami z Łodzi.s. 32
• prawdopodobnie październik 1945Przeprowadzka do Zaborowa, do drewnianego domu — pięć lat bez prądu, z wodą ze studni i okrągłym piecem.s. 32
• jesień 1945Wuj Johann Meyer, mąż cioci Ireny, przyjeżdża do Zaborowa i w ubraniu matki wymyka się potajemnie do Niemiec. W 1966 roku zaprasza ją do Niemiec Zachodnich.s. 32 i 33
• 1946W Polsce zostają wprowadzone kartki na żywność. Autor kończy 6. klasę szkoły w majątku Kaczorowy; nauczycielką jest pani Święcka, żona hodowcy gołębi. Matka wozi jajka, masło i drób do Bromberg (Bydgoszcz), Posen (Poznań) i Stettin (Szczecin).s. 33 do 35
• 22 września 1946Pierwsza Komunia Święta w Gralewie, w wakacje po ukończeniu 6. klasy.Rok wynika z kontekstu; autor podaje tylko dzień.s. 33
• 1946/47Halina zaczyna chodzić do szkoły w Kaczorowach. Autor chodzi do 7. klasy w Raciążu — pięć kilometrów przez las, zimą przy nawet minus 30 stopniach.s. 36 i 37
• 1947/48wywnioskowaneW roku po siódmej klasie warunki się poprawiają. Wieczorami autor czyta rodzinie na głos „Quo vadis“. Paczki od rodziny Rossol z Ameryki pomagają przetrwać czas biedy; w jednej są łyżwy.s. 37 i 38
• wakacje 1950Przeprowadzka do Witkowa, pół kilometra od Raciąża — ze względu na szkołę. Autor chodzi do 11. klasy gimnazjum.s. 39
• 1951Matura w gimnazjum w Raciążu. Autor wymienia trzech nauczycieli: prof. Borkowską od polskiego, prof. Kisielińską od matematyki i prof. Zalewskiego od fizyki. Szkoła była przed wojną żydowską synagogą.s. 39 · ilustracja nr 28
• 1951/52Przez rok autor pomaga matce w handlu i sam zawozi towary do dużych miast.s. 40
• 1952Miejsce na studiach budowy maszyn na politechnice w Warschau (Warszawa), wprowadzenie się do akademika przy ulicy Grójeckiej 39. Drugi semestr się nie udaje, autor wraca do domu.s. 40
• koniec lipca 1953Przeprowadzka do Danzig (Gdańsk). Matka i syn pracują w stoczni gdańskiej: on w magazynie głównym przy wydawaniu materiałów, ona w dziale narzędziowym W-3.s. 41
• 01.10.1953Powołanie do batalionu pracy, kopalnia „Rozbark“ w Bytomiu. Od swoich dwudziestych urodzin autor pracuje do 20.12.1955 roku pod ziemią, na głębokości 660 metrów.s. 41 i 42
• czerwiec 1955Halina dostaje świadectwo dojrzałości; Gizela chodzi do szkoły nr 8 w Danzig (Gdańsk), do matury brakuje jej jeszcze trzech lat.s. 42
• 21.12.1955Powrót z batalionu pracy. Matka dostała w międzyczasie od stoczni mieszkanie przy ul. Zakopiańskiej 16, mieszkanie 7 — dwa pokoje, kuchnia, łazienka.s. 42 i 43
• 06.01.1956Autor zaczyna znów pracować w stoczni gdańskiej, najpierw przy małej tokarce.s. 43
• 01.05.1956Pierwsze stanowisko kreślarza w dziale konstrukcyjnym stoczni gdańskiej. Później dochodzą studia wieczorowe z budowy maszyn na politechnice gdańskiej.s. 43
• 27.05.1956Na szkolnym balu autor poznaje Teresę z domu Chrobak. Gdy wchodzi do sali, grają białe tango; ona prosi go do tańca.s. 43
• październik 1956Halina zaczyna pracować w administracji dyrekcji poczty. „Bei drei arbeitstätigen Personen einer vierköpfigen Familie wurde das Leben etwas einfacher.“ (Przy trzech osobach pracujących w czteroosobowej rodzinie życie stało się nieco łatwiejsze.)s. 43
• 08.02.1958Halina Bomert i marynarz Stanisław Kowalski biorą ślub.s. 43 · Załącznik 7
• 02.06.1958Gizela zdaje maturę i po dokształcaniu zaczyna pracę w Danziger Fernseher Werke.s. 44
• 30.05.1959Ślub Bogdana i Teresy w gdańskim urzędzie stanu cywilnego; ślub kościelny 04.07.1959 roku w kościele parafialnym dzielnicy Emaus.s. 45 · Załącznik 8
• jesień 1959Piętnaście lat po operacji wracają oznaki choroby matki. Naświetlania w szpitalu onkologicznym w Sopocie — „Gott schenkte uns weitere 10 Jahre mit unserer Mama“ (Bóg podarował nam jeszcze 10 lat z naszą mamą).s. 45 i 46
• 16.04.1966Gizela wychodzi za Adolfa Gruszyca, cywilnie i kościelnie w kościele parafialnym dzielnicy Emaus. Para przenosi się do „Junge Viertel“ (młodego osiedla) we Wrzeszczu.s. 46 i 47 · Załącznik 9
• 1966Wuj Meyer, który w 1945 roku z pomocą matki przedostał się do Niemiec, zaprasza ją do Niemiec Zachodnich. W wyjeździe odmawiano jej kilkakrotnie, pomaga dopiero powołanie się na Ravensbrück.s. 32 i 33
• 30.03.1969Matka umiera. Autor pisze, że rak, który zaatakował ją w 1944 roku, nie odpuścił.s. 47
• 2000Autor jedzie z Jürgenem i Egonem do Płońska i fotografuje dom wuja Heńka — „es war in einem erbärmlichen Zustand“ (był w opłakanym stanie).s. 12
• 20.03.2010Halina umiera niespodziewanie, gdy była w Danzig (Gdańsk). Autor notuje, że nie może jej już zapytać o szczegóły.s. 44
• 20.03.2012Autor spotyka panią Giszczak, córkę wójta gminy Raciąż, która opowiada mu o pomocy jego rodziców dla Polaków.s. 17
• 21.03.2012Autor jedzie specjalnie do Działdowa i fotografuje dom, w którym poznali się jego rodzice, oraz dom, w którym rodzina mieszkała do 1939 roku.s. 4 i 9 · ilustracje nr 1 i 10
• lipiec 2012Rękopis zostaje podpisany w Baunatal: „Ich danke für Euer Verständnis. Bogdan“ (Dziękuję za Wasze zrozumienie. Bogdan).s. 48
• 22.02.2020Bogdan Bomert umiera w Baunatal.Jedyny wpis tego kalendarium, który nie pochodzi z rękopisu.Uzupełnienie rodziny

• Adam Aleksander Bohmert (Bomert)ojciec · 1912 do 1944/45Urodzony 9 kwietnia 1912 roku w Woli Brwileńskiej koło Płocka. Introligator w Działdowie, potem kupiec prowadzący sklep kolonialny, tekstylny i mleczarnię w Ćwiklinku i Gralewie. Członek Armii Krajowej, aresztowany 14 kwietnia 1944 roku, bity i torturowany w Nowym Dworze Mazowieckim, rozstrzelany w lesie.rozdziały 1 do 4
• Władysława Bomert, z domu Szczepkowskamatka · 1909 do 1969Urodzona 14 października 1909 roku w Zeńboku koło Ciechanowa. Aresztowana dwa tygodnie po operacji nowotworu i wywieziona do Ravensbrück, wróciła w lipcu 1945 roku. Po wojnie handlowała między targami Raciąża a miastami nad Bałtykiem.rozdziały 1 do 4
• Jan Bomertdziadek · zmarły w 1918 rokuZmarł 11 października 1918 roku, gdy jego żona była w ciąży z siódmym dzieckiem. Jemu poświęcona jest druga karta rękopisu; data urodzenia, zawód i miejsce śmierci nie są w tomie podane.s. 2 i 5
• Josephine (Józefina) BomertbabciaŻona Jana. Wychowywała autora od 1940 roku do końca wojny w Łaszewie, prowadziła dom i wysyłała paczki z jedzeniem do Ravensbrück. Po wkroczeniu Rosjan musiała pracować jako służąca we własnym domu.rozdziały 2 i 3
• Ludwig Bomert i Wanda, z domu Macnajstarszy brat ojcaOboje zostali rozstrzelani na początku wojny — pierwsza ofiara wojny w rodzinie.s. 5 i 10
• Sigismund Bomertbrat ojcaOjciec Egona, Heinza, Jürgena i Petera. Egon i Jürgen pojechali w 2000 roku z autorem do Płońska.s. 5 i 12
• Irena Meyer, z domu Bomertsiostra ojcaMieszkała w Siemiątkowie Koziebrodzkim. Jej gospodarstwo zatrudniało podczas okupacji polską rodzinę, która po wkroczeniu Rosjan ją ochronę i odprowadziła na dworzec w Raciążu. W 1966 roku jej mąż zaprosił matkę do Niemiec Zachodnich.s. 5, 15, 28 i 33
• Henryk (Heniek) Bomert i Karolabrat ojca, kronikarz rodzinyMieszkał w Płońsku w parterowym domu. U niego mieszkał autor, gdy chodził do niemieckiej szkoły w Płońsku. Karola przyjechała po wojnie z siostrą do Złotopola, żeby zabrać dzieci — matki nie było wtedy w domu.s. 5, 12 i 32
• Jadwiga Bomertsiostra ojcaW 1940 roku sołtyska Słoszewa; dzięki swoim kontaktom w urzędach Płońska sprawiła, że ojciec mógł otworzyć sklep. Później spędziła jakiś czas w obozie dla Niemców w Lublinie.s. 5, 10 i 28
• Johann Bomert i Olga Krügernajmłodszy brat ojcaNim babcia była w ciąży 11 października 1918 roku. W latach wojny przyjeżdżał do Łaszewa, gdy miał wolne od służby, i grał z autorem w warcaby. Ślub 22 kwietnia 1944 roku w Łaszewie.s. 5, 26 i 27
• Bohdan, później Bogdan Bomertautor · 1933 do 2020Urodzony 26 października 1933 roku w Warschau (Warszawa), w szpitalu Dzieciątka Jezus. Kreślarz w stoczni gdańskiej, studia budowy maszyn na politechnice gdańskiej, zawód wykonywany do emerytury. Pisze tom w 2012 roku w Baunatal i tam umiera 22 lutego 2020 roku.w całym tomie · data śmierci według informacji rodziny
• Halina Kowalski, z domu Bomertsiostra · 1937 do 2010Urodzona 29 stycznia 1937 roku w Łaszewie. Od 1956 roku w administracji dyrekcji poczty, od 1958 roku żona marynarza Stanisława Kowalskiego. Trzej synowie: Krzysiek, Andrzej i Marek. Zmarła 20 marca 2010 roku w Danzig (Gdańsk).rozdziały 2 do 4
• Gizela Gruszyc, z domu Bomertsiostra · urodzona 1940Bliźniaczka z 29 października 1940 roku, przeżyła zapalenie płuc z pierwszych tygodni życia. Matura 1958, potem praca w Danziger Fernseher Werke; 16 kwietnia 1966 roku wyszła za Adolfa Gruszyca. Od niej pochodzą wspomnienia z załącznika 12.rozdziały 2 do 4 · Załącznik 12
• Renata Bomertbliźniacza siostra Gizeli · zmarła 1940/41Przyszła na świat 29 października 1940 roku, od początku była słaba i zmarła zimą. Żadnego aktu jej dotyczącego tom nie zawiera.s. 11 i 12
• Teresa Bomert, z domu Chrobakżona autoraPoznana 27 maja 1956 roku na szkolnym balu; wyszła za Bogdana 30 maja 1959 roku cywilnie i 4 lipca 1959 roku kościelnie.s. 43 i 45
• Jan i Stanisława Dulińskarodzice Teresy · teściowie autoraÓsmy załącznik podaje ich tak: ojca z imieniem Jan — nosi on nazwisko panieńskie panny młodej — a matkę jako Stanisławę, z domu Dulińską. U nich młode małżeństwo zamieszkało po tygodniu przy ulicy Zakopiańskiej: dwa pokoje z kuchnią, bez łazienki, obok nich jeszcze dziesięć osób. Własnych dat życia, daty ślubu i dalszych dzieci nie podaje żadne miejsce tomu.Załącznik 8 · s. 57 · s. 45
• Sabina Szczepkowska, zamężna Fijałkowskibabcia ze strony matkiOkoło 1912 roku wyszła za Stanisława Fijałkowskiego i przeniosła się do Działdowa. Na wiosnę 1945 roku przyjęła w Konopkach dzieci rodziny — „wie eine Glucke ihre Küken“ (jak kwoka swoje kurczęta).s. 3, 7 i 29
• Stanisław Fijałkowskiojczym matkiMąż babci Sabiny i ojczym Władysławy. U niego i u babci Adam wynajął w 1912 roku pokój w Działdowie.s. 3 i 4
• Zofia (Zosia), Jan (Janek), Stanisława (Stasia), Kazimierz (Kazik), Julianna (Jula) i Józefrodzeństwo matkiStoją razem z babcią Sabiną na ilustracji nr 2. Julianna zabrała na wiosnę 1945 roku Bohdana i Halinę do Konopek i wiedziała później, że aresztowanie rodziców nastąpiło 14 kwietnia. Zofia została po aresztowaniu przy dzieciach w Gralewie.s. 4 i 23 do 29
• Ciocia Danutaosoba, od której autor czerpał wiadomościOd niej autor wie, że ciocia Jadwiga była sołtyską Słoszewa oraz że uwolniony współwięzień prosił rodzinę o pieniądze na uwolnienie ojca. Była przekonana, że aresztowanie nastąpiło w 1943 roku.s. 10 i 25
• Pani Czekalińskaznajoma rodziny w PłońskuPrzyjęła autora pod dach w czasie okupacji, gdy chodził do niemieckiej szkoły w Płońsku. Po wojnie pożyczyła albo podarowała matce 3000 złotych, żeby mogła utrzymać rodzinę.s. 12 i 32
• Pan i pani Giszczakosoby, od których autor czerpał wiadomości w GralewieWójt gminy Raciąż powiedział przez telefon do autora: „Ihre Eltern haben den Polen geholfen, wo sie nur konnten, und das hatte fatale Folgen für sie.“ (Ich rodzice pomagali Polakom, gdzie tylko mogli, i miało to dla nich fatalne skutki.) Wiedział to od swojej matki; z panią Giszczak autor spotkał się 20 marca 2012 roku.s. 17
• Święcki i pani Święckahodowca gołębi i nauczycielkaŚwięcki hodował w Gralewie gołębie ojca; jego żona była nauczycielką w majątku Kaczorowy, gdy autor kończył tam 6. klasę.s. 15, 33 i 37
• Rodzina Kolmkrewni i sąsiedziPierwsza żona Kolma była siostrą babci Józefiny Bomert; z tego małżeństwa pochodzą Bruno, Lenchen i Genia, z drugiego Edith, Miriam, Harry i Richard. Rodzina trafiła na kilka lat do obozu w Łambinowicach.s. 14 i 29
• Rodzina Riemerkrewni w ŁaszewieZ nią autor czuł się „ähnlich verwandt“ (podobnie spokrewniony). Córki Alicja i Nell, czyli Nelli, chodziły z nim do szkoły.s. 14
• Rodzina Rossol i August Schmalzpomoc po wojnieZ Ameryki przychodziły paczki, które pomogły „die Zeit der Armut zu überstehen“ (przetrwać czas biedy); w jednej były łyżwy. Rossol był wujem Augusta Schmalza, pierwszego męża cioci Jadwigi.s. 38
• Rokitniccysąsiedzi w ZaborowiePrzynosili dzieciom wieczorami, gdy nie było co jeść, bochenek chleba i bańkę mleka.s. 35
• Prof. Borkowska, prof. Kisielińska, prof. Zalewskinauczyciele w gimnazjum w RaciążuBorkowska powiększyła jego polski zasób słów, Kisielińska rozbudziła jego zainteresowanie matematyką, Zalewski uczył o karabinach zamiast o fizyce.s. 39
• Paul, Krzysiek, Andrzej, Marek, Egon, Heinz, Jürgen, Peterdzieci i bratankowie rodzinyPaul to najmłodszy syn autora — w 2012 roku w tym samym wieku co jego dziadek Adam, gdy ten umierał. Krzysiek, Andrzej i Marek to synowie Haliny. Egon, Heinz, Jürgen i Peter to synowie Sigismunda.s. 5, 46 i 47

• Warschau (Warszawa)MazowszeMiejsce urodzenia autora w 1933 roku; miejsce zamieszkania rodziny do 1936 roku. Tu matka była operowana w 1944 roku, tu autor mógł od 1952 roku studiować budowę maszyn — i nie zaliczył drugiego semestru.s. 6, 23 i 40
• Wola Brwileńska koło Płockamiejsce urodzenia ojcaMiejsce urodzenia Adama Aleksandra Bohmerta 9 kwietnia 1912 roku.s. 3 · Załącznik 1
• Zeńbok koło Ciechanowamiejsce urodzenia matkiMiejsce urodzenia Władysławy Szczepkowskiej 14 października 1909 roku.s. 3 · Załącznik 2
• Działdowo1936 do września 1939Tu rodzice się odnaleźli, tu ojciec chodził do seminarium nauczycielskiego, tu rodzina mieszkała przy ulicy Pocztowej nr 4 na parterze. W 2012 roku autor pojechał tam specjalnie, żeby sfotografować oba domy.s. 3, 4, 7 do 9
• Płońskmiasto powiatoweMiejsce zamieszkania wuja Heńka i cioci Karoli, miejsce nauki autora w czasie okupacji, miejsce przesłuchań, do którego przewieziono matkę po aresztowaniu. Pięć kilometrów od Słoszewa.s. 10, 12, 24
• Słoszewokoło PłońskaW 1940 roku pierwsze schronienie u cioci Jadwigi, sołtyski tej wsi.s. 10
• Ćwiklinek1940 do 1942Sklep kolonialny z mleczarnią, piwnica na sery i skup jaj; miejsce urodzenia bliźniaczek Gizeli i Renaty.s. 10 do 12
• Gralewoprawdopodobnie od 1942Pięć kilometrów od Raciąża. Duży dom należący do kościoła, sklep kolonialny i tekstylny, wieś szczęśliwych lat — i egzekucji z 11 sierpnia 1943 roku. Tu w kwietniu 1944 roku rodzina została rozdzielona.s. 15 do 24
• Łaszewodom babci JózefinyOd 1940 roku do końca wojny dom autora, z pięcioma stawami na karpie królewskie, i schronienie dla Haliny i Gizeli po aresztowaniu rodziców.s. 14 i 21
• Siemiątkowo Koziebrodzkiemiejsce ślubu rodzicówTu 10 kwietnia 1937 roku pobrali się Adam i Władysława; tu mieszkała później ciocia Irena Meyer, u której dzieci znalazły schronienie w czasie wkroczenia Rosjan.s. 7, 15 i 28
• Konopkidom babci SabinyWiosna do lata 1945 roku: piętnaście osób przy stole, wół jako zwierzę pociągowe, kamienie młyńskie, kopanie torfu — a w lipcu powrót matki.s. 29 do 31
• Zaborowo1945 do 1950Drewniany dom z jedną dużą izbą, studnia, okrągły piec, bez prądu. Pięć lat biedy i szkolnej ławy; tu spędzano wieczory z „Quo vadis“.s. 32 do 38
• Witkowo i Raciąż1950 do 1953Mieszkanie blisko szkoły, gimnazjum, matura 1951 w dawnej synagodze. Raciąż to miejsce, które matka w końcu opuszcza: „Es gab keine Zukunft mehr für uns.“ (Nie było już dla nas przyszłości.)s. 39 i 40
• Kaczorowyszkoła w majątku ziemskimTu autor chodził w 1946 roku do 5. i 6. klasy, razem z osiemnasto- i dwudziestolatkami, a w 1946/47 roku dołączyła Halina.s. 33 i 37
• Złotopole, Nasielsk, Baboszewoetapy po wojnieNocleg u proboszcza, przystanki w drodze powrotnej do Gralewa, zakupy na kartki żywnościowe.s. 32 i 35
• Nowy Dwór Mazowieckimiejsce uwięzienia ojcaTu Adam Bomert był przetrzymywany, bity i torturowany — „in unmenschlichen Verhältnissen“ (w nieludzkich warunkach).s. 25
• Ravensbrückobóz koncentracyjny dla kobietOd kwietnia 1944 roku do ewakuacji na wiosnę 1945 roku. Matka opowiadała o dymiącym kominie jako pierwszym widoku z rana; gdy wróciła, w sweter był wszyty krzyż.s. 24, 27, 30 i 31
• Bytom i kopalnia Rozbark1953 do 1955Batalion pracy zamiast służby wojskowej, brygada leśna pod ziemią, 660 metrów głębokości. Tąpnięcie tylko musnęło autora w ramię.s. 41 i 42
• Danzig (Gdańsk)od końca lipca 1953Stocznia gdańska, hotel robotniczy „Narwik“ koło Nowego Portu, mieszkanie przy ulicy Zakopiańskiej 16, dzielnica Emaus, Wrzeszcz. Tu powstały trzy rodziny i tu w 1969 roku skończyło się życie matki.s. 41 do 47
• Sopot i Jelitkowomiejscowości sąsiadujące z GdańskiemJelitkowo było w 1953 roku pierwszym miejscem zamieszkania matki z córkami; w Sopocie znajdował się szpital onkologiczny, w którym była naświetlana w 1959 roku.s. 41, 45 i 46
• Skarżysko-Kamiennamiejsce urodzenia TeresyMiejsce urodzenia Teresy Chrobak 4 kwietnia 1939 roku, niespełna pięć miesięcy przed wojną. Ósmy załącznik zapisuje tę miejscowość ręcznie, a to, co tam stoi, można odczytać jako „Skawińsko-Kamienna“ — miasto o takiej nazwie nie istnieje. Chodzi o Skarżysko-Kamiennę nad Kamienną, 32 kilometry na północ od Kielc: w 1928 roku miasto otrzymało swoją dzisiejszą nazwę, a w 1939 roku w jego fabryce broni pracowało ponad 4500 osób. Żadna strona rękopisu nie wymienia tej miejscowości; tom zna Teresę tylko jako gdańszczankę.Załącznik 8 · s. 57 · nazwa miejscowości według informacji rodziny
• Baunatalmiejsce powstania rękopisu · zmarł 2020Tu autor kończy w lipcu 2012 roku swoją opowieść i podpisuje ją swoim imieniem; tu umiera 22 lutego 2020 roku.s. 48 · Uzupełnienie rodziny

O pisowni miejscowości. Autor podaje miejscowości w formie, w jakiej je przeżył: Bromberg, Posen i Stettin nazywają się dziś w Polsce Bydgoszcz, Poznań i Szczecin, Gdingen to Gdynia. Ta strona zachowuje w tekście jego formy, a tutaj podaje utarte odpowiedniki. Inaczej jest z tą jedną nazwą miejscowości, której nie zapisał autor, lecz ósmy załącznik: jego rękopiśmienny zapis można odczytać jako „Skawińsko-Kamienna“, a miasto o takiej nazwie nie istnieje. Wpis stoi dlatego pod Skarżyskiem-Kamienną nad Kamienną — rozszyfrowaniem, które potwierdza rodzina.

Każdy numer ilustracji rękopisu ze stroną, na której stoi, oraz z plikiem, pod którym znajduje się w tym wydaniu. Portret dziadka na stronie 2 nie ma numeru; figuruje tu jako karta bez numeru.

Dlaczego numeracja skacze. Autor nadaje numery z literami, gdy na jednej stronie stoją dwa zdjęcia — 12a i 12b, 19a i 19b, 21a, 22a, 24a, 27a. Najwyższy numer to 34; w tym wydaniu policzono 41 zdjęć z numerem oraz nienazwaną kartę dziadka.

• Załącznik 1 · s. 50Skrócony odpis aktu urodzenia Adama.anlage-01-geburtsurkunde-adam.jpg
• Załącznik 2 · s. 51Skrócony odpis aktu urodzenia Władysławy.anlage-02-geburtsurkunde-wladyslawa.jpg
• Załącznik 3 · s. 52Pełny odpis aktu małżeństwa Adama i Władysławy.anlage-03-heiratsurkunde-adam-wladyslawa.jpg
• Załącznik 4 · s. 53Skrócony odpis aktu urodzenia Bogdana.anlage-04-geburtsurkunde-bogdan.jpg
• Załącznik 5 · s. 54Skrócony odpis aktu urodzenia Haliny.anlage-05-geburtsurkunde-halina.jpg
• Załącznik 6 · s. 55Skrócony odpis aktu urodzenia Gizeli.anlage-06-geburtsurkunde-gizela.jpg
• Załącznik 7 · s. 56Akt małżeństwa Haliny i Stanisława Kowalskiego.anlage-07-heiratsurkunde-halina-kowalski.jpg
• Załącznik 8 · s. 57Akt małżeństwa Bogdana i Teresy Chrobak.anlage-08-heiratsurkunde-bogdan-chrobak.jpg
• Załącznik 9 · s. 58Akt małżeństwa Gizeli i Adolfa Gruszyca.anlage-09-heiratsurkunde-gizela-gruszyc.jpg
• Załącznik 10 · s. 59Meldunek o działalności Adama Bomerta w AK.anlage-10-bericht-ak-adam-bomert.jpg
• Załącznik 11 · s. 60Mapa miejscowości z historii o Adamie i Władysławie.anlage-11-karte-der-ortschaften.jpg
• Załącznik 12 · s. 61–69Wspomnienia Gizeli, dwanaście kart.anlage-12-gizelas-erinnerungen-01.jpg bis -12.jpg
• Załącznik 13 · s. 70Nagranie „Ave Maria“ — w rękopisie istnieje tylko jako wyjaśnienie, samo nagranie nie jest częścią przedłożonego pliku.