Koniec drugiej wojny światowej

W gospodarstwie cioci Ireny w Siemiątkowie pracowała polska rodzina, która po wkroczeniu Rosjan przejęła ten dom. „Sie haben die Tante nicht nur in Frieden gelassen, sondern ihr sogar geholfen. Sie gaben ihr Geld und brachten sie mit ihren Kindern zum Bahnhof in Raciąż, von wo sie nach Breslau fahren konnte. Von dort aus gelangte sie nach Deutschland.“

Przekład: Nie tylko zostawili ciocię w spokoju, ale nawet jej pomogli. Dali jej pieniądze i odprowadzili ją z dziećmi na dworzec w Raciążu, skąd mogła pojechać do Breslau (Wrocław). Stamtąd dotarła do Niemiec.

Inna niemiecka kobieta obchodziła się ze swoimi służącymi w czasie okupacji tak źle, że po wkroczeniu został przez nich zatłuczona łopatami. Autor zestawia oba przypadki bez komentarza.

„Jede Familie in Łaszewo ereilte ein anderes Los.“ Ciocia Jadwiga spędziła jakiś czas w obozie dla Niemców w Lublinie. Rodzina Kolm trafiła na kilka lat do obozu w Łambinowicach w południowej Polsce — „es war ein sehr hartes Lager, und viele Insassen haben den Aufenthalt nicht überlebt“.

Przekład: Każdą rodzinę w Łaszewie spotkał inny los. — był to bardzo ciężki obóz i wielu osadzonych nie przeżyło tamtego pobytu.

Torf wykopywano specjalnymi łopatami w pobliżu olch i brzóz — grunt należał do babci Sabiny. „Es gab eine spezielle Maschine, die 2 m hoch war — wie ein großer Fleischwolf hochkant aufgestellt mit dem Auslauf nach unten —, angetrieben durch einen Ochsen. Der Torf wurde oben reingeworfen, und unten kam eine quadratische Schlange von 15 mal 15 Zentimetern raus. Man legte ein Brett drunter, schnitt es in Abständen von 60 Zentimetern ab — so dass es eine Person tragen konnte — und legte es ins Gras. Das trocknete dann in der Sonne, und im Winter hatte man kostenloses Heizmaterial.“

Przekład: Była specjalna maszyna wysoka na 2 m — jak duża maszynka do mięsa ustawiona pionowo, z wylotem do dołu — napędzana przez woła. Torf wrzucano u góry, a na dole wychodził kwadratowy „wąż“ o wymiarach 15 na 15 centymetrów. Podkładano deskę, odcinano w odstępach 60 centymetrów — tak, żeby jedna osoba mogła to nieść — i kładziono na trawie. To schło potem w słońcu, a na zimę miało się darmowy materiał na opał.

Droga obok domu babci była bardzo piaszczysta, „der Sand reichte bis zu den Knöcheln“, i służyła dzieciom jako plac zabaw i boisko. „Jetzt ist da eine Asphaltstraße mit rasenden Autos. Das Haus steht nicht mehr. Das vernachlässigte Dach ist eingestürzt, und Onkel Antek, der Mann von Tante Zosia, hat das Haus abgerissen.“

Przekład: piasek sięgał do kostek. — Teraz jest tam asfaltowa droga z pędzącymi samochodami. Domu już nie ma. Zaniedbany dach się zawalił, a wuj Antek, mąż cioci Zosi, rozebrał dom.

Z pierwszych miesięcy po wojnie autor opowiada scenę, która w jednym zdaniu zawiera cały klimat tych miesięcy. W Konopkach paliła się stodoła i poszedł tam z ciekawości. Gdy wrócił, babcia Sabina powiedziała: „Bogdan, wenn so was passiert, halt Dich fern, sonst behauptet noch jemand, ein Deutscher hätte es getan.“

Przekład: Bogdan, kiedy dzieje się coś takiego, trzymaj się z daleka, bo jeszcze ktoś powie, że zrobił to Niemiec.

„Dennoch fühlten wir Kinder uns als Gruppe relativ frei in Konopki.“ A potem przyszło lato.

Przekład: Mimo to my, dzieci, czuliśmy się w Konopkach jako grupa stosunkowo wolni.

Do tego pożegnania istnieje w rękopisie druga, ostrzejsza wersja — wersja Gizeli. Pisze ona, że babcia powiedziała przy dojeniu w oborze, że muszą odejść, bo cała wieś jest oburzona: „Wir wären Deutsche und hätten kein Recht hier zu sein. Wenn wir hier blieben, würden sie uns verbrennen und ermorden.“ Gizela dodaje: „Ich erinnere mich bis heute daran und danke unserer Oma, dass durch uns nicht mehr Menschen ermordet wurden.“

Przekład: Jesteśmy Niemcami i nie mamy prawa tu być. Gdybyśmy zostali, spaliliby nas i zamordowali. — Pamiętam to do dziś i dziękuję naszej babci, że przez nas nie zamordowano więcej ludzi.

Autor przeciwstawia temu to, co powiedziała w Danzig (Gdańsk) ciocia Julianna: że tak nie było i że babcia ich nie wyrzuciła. Sam zaznacza, że czteroipółletnia Gizela nie mogła tego tak dokładnie pamiętać — „oder vielleicht doch?“. Także tutaj zostawia obie wersje.

Przekład: albo może jednak?

Następnego dnia poszli na dworzec. „Beim Aufsteigen auf den Wagen — eine einfache Plattform — habe ich unglücklich mit der Tasche dagegen gehauen, so dass die Thermosflasche kaputt gegangen ist.“

Przekład: Wsiadając na wagon — zwykłą platformę — nieszczęśliwie uderzyłem torbą o niego tak, że stłukł się termos.

Codzienność

Wyprawy na targ, woda ze studni, okrągły piec

Rok 1946 był dla rodziny bardzo ciężki, dla matki szczególnie. W Gralewie ojciec zadbał o to, żeby nie musiała gotować; ciocia Zosia zajmowała się Haliną i Gizelą, a pracownica domem. „Jetzt musste Mama alles von Neuem lernen. Kochen und sogar Brot zu backen. Der erste Versuch endete in einem Misserfolg.“

Przekład: Teraz mama musiała wszystkiego uczyć się od nowa. Gotować, a nawet piec chleb. Pierwsza próba skończyła się niepowodzeniem.

Zaczęła jeździć do Raciąża i okolic, gdzie były targi, kupowała tam jajka, masło, ser oraz kury, koguty, gęsi i tym podobne, a potem wiozła to do Bromberg (Bydgoszcz), Posen (Poznań) i Stettin (Szczecin), „um es dort gewinnbringend zu verkaufen“. Do domu wracała albo w sobotę wieczorem, albo w niedzielę rano; w poniedziałek znów wyjeżdżała. Autor gotował i chodził do szkoły. „Aber manchmal gab es nichts zum Kochen. Und manchmal aßen wir den ganzen Tag nichts. Lediglich abends brachten uns gute Menschen — ich weiß noch den Namen: Rokitniccy — einen Laib Brot und eine Kanne Milch.“

Przekład: żeby sprzedać je tam z zyskiem. — Ale czasem nie było co gotować. A czasem nie jedliśmy nic przez cały dzień. Tylko wieczorem dobrzy ludzie — pamiętam jeszcze nazwisko: Rokitniccy — przynosili nam bochenek chleba i bańkę mleka.

Zimą trzeba było zbierać drewno w lesie, na opał i do gotowania. W pięknym dużym pokoju mały okrągły piec służył jako kuchenka i ogrzewanie — „und im ersten Winter auch als Beleuchtung“. Wody nie było z kranu: trzeba ją było wyciągać wiadrem i żurawiem z głębokiej studni. „Besonders im Winter war das schwer, da sich um den Brunnen herum durch das verschüttete Wasser Glatteis gebildet hatte und ein 12-jähriger Junge nicht viel Kraft hatte. Der Begriff ‚Bad‘ war mir damals fremd.“

Przekład: a w pierwszą zimę także jako oświetlenie. — Szczególnie zimą było to trudne, bo wokół studni od rozlanej wody tworzyła się gołoledź, a dwunastoletni chłopiec nie miał wiele siły. Pojęcie „łazienka“ było mi wtedy obce.

Prądu i radia nie było, nudy też nie: latem chowanie się na dużym podwórzu i zbieranie grzybów — „bis zu 100 große Steinpilze nach einem Ausflug“ —, zimą małe sanki, na które stawało się nogami, okute drutem, kierowane długim kijem, na którego końcu tkwiła szpilka do szynki.

Przekład: nawet do 100 dużych borowików po jednej wyprawie.

Siostry nie mogłyby dojechać do szkoły z Zaborowa, a szkoła w Kaczorowach miała tylko sześć klas. Autor chodził już do 11. klasy gimnazjum. Jako czynsz musieli, obok pieniędzy, czasem pomagać właścicielowi przy młocce.

„1951 habe ich das Gymnasium abgeschlossen und mein Reifezeugnis bekommen. Das Gymnasium in Raciąż — einer kleinen Stadt — hatte viele gute Lehrer.“ Trzech wymienia z nazwiska i z ich wpływem. Prof. Borkowska, polonistka, była znakomitą pedagog: „Dank ihr ist mein ärmlicher Wortschatz der polnischen Sprache stark gewachsen.“ Prof. Kisielińska była wyśmienita z matematyki: „Dank ihr wurde mein Interesse für Mathe entzündet, obwohl ich nicht viel gelernt habe.“ A prof. Zalewski, nauczyciel fizyki, „hat uns gar nichts beigebracht“: „Man musste am Anfang der Stunde lediglich das Wort ‚Gewehr‘ in den Raum werfen, und die Stunde war hin, denn danach ging es nur noch um Gewehre.“

Przekład: W 1951 roku ukończyłem gimnazjum i dostałem świadectwo dojrzałości. Gimnazjum w Raciążu — małym mieście — miało wielu dobrych nauczycieli. — Dzięki niej mój ubogi zasób słów polskiego bardzo się powiększył. — Dzięki niej rozbudziło się moje zainteresowanie matematyką, chociaż niewiele się uczyłem. — nie nauczył nas niczego. — Wystarczyło na początku lekcji rzucić w salę słowo „karabin“ i lekcja była stracona, bo potem chodziło już tylko o karabiny.

Przez rok pomagał potem matce. „Auf den Markt fuhren wir gemeinsam, und die Waren brachte ich allein in die großen Städte. Die Mädels haben gelernt und gespielt.“

Przekład: Na targ jeździliśmy razem, a towary zawoziłem sam do dużych miast. Dziewczyny się uczyły i bawiły.