Druga generacja · 1737 do 1756
Sześć miejsc zamieszkania w dwudziestu latach
Johann Friedrich (II.) Bomert jest protoplastą linii z Graudenz (Grudziądz). Przybywa do Polski jako dziecko, wcześnie traci obie matki, a potem wędruje jako Instmann (parobek zobowiązany do dworu) od jednego majątku szlacheckiego do następnego — średnio co dwa lata.
- Daty życia
- * szacunkowo 1710 ± 5 lat za granicą · † po lutym 1756, a przed 1759
- Małżeństwo
- około lub przed 1737 rokiem, w nieznanym miejscu, z Marianne (nazwisko rodowe nie jest przekazane); w 1759 roku wychodzi ona ponownie za mąż za Georga Boldta
- Dzieci
- Elisabeth, * przed 1738 · Gottfried Friedrich (III.), * 19 kwietnia 1741
- Zawód
- Instmann w majątkach szlacheckich — wędrowny robotnik rolny z kontraktami na dwa do trzech lat
- Wyznanie
- luterańskie; akty spisywano w kościołach katolickich, ponieważ w starostwie Swiece (Starostei) nie było wówczas żadnego kościoła ewangelickiego
Pochodzenie
Przybył jako dziecko, w wieku jedenastu lat był półsierotą
Miał — jak szacuje autor — dziesięć lat, z niepewnością pięciu lat w górę i w dół; jego brat Andreas dwa do trzech. Najpóźniej w 1717 roku obaj przybyli zapewne z ojcem Friedrichem (I.), jego pierwszą żoną Gertrud i grupą osadników do Marzy Nowe w starostwie Swiece (Starostei). O jego latach chłopięcych i młodzieńczych brak wszelkich wiadomości: żadnej funkcji chrzestnego, żadnego świadkowania, nic.
Udokumentowane jest tylko to, co wokół niego się rozpada. Gertrud, matka, wymieniona jest po raz ostatni w dokumencie w 1719 roku i umiera prawdopodobnie wkrótce potem. Druga żona ojca, Anna, pojawia się po raz ostatni w 1724 roku jako chrzestna i ona również umiera zapewne niedługo później. Potem źródła parafialne milkną na trzynaście lat.
Gdy Johann Friedrich (II.) w roku 1737 po raz pierwszy sam wchodzi w genealogiczne światło, jest już mężem i ojcem. Pewne jest jedno: nie mógł urodzić się po 1724 roku, ponieważ zawarcie małżeństwa w Polsce zakładało pełnoletność w wieku 18 lat. Dowód jego urodzenia leży więc z pewnością poza obrębem parafii, w kraju, którego kronika nie zna.
Trzecie miejsce zamieszkania
Stwolno Niemieckie — wieś za groblą
Najpóźniej w 1737 roku reszta rodziny mieszka w Stwolno Niemieckie / Deutsch-Westfalen, we wsi macochy Cathariny i jej drugiego męża, tkacza lnianego Adama Kottke. To wieś nad Wisłą, na glebie średniej, bez ochrony przed rzeką.
Dla młodej rodziny nie był to awans, lecz nauczka. W 1741 roku starościna i księżna Johanna Jabłonowska oddała całą wieś na „Holländischer Gerechtsame“ (prawo holenderskie) — 17 wymienionych z nazwiska chłopów dzierżawnych podzieliło między siebie 29 łanów 13 mórg za groblą i 3 łany 17½ morgi przed groblą, składając na to 6 400 guldenów pruskich opłaty wstępnej (Einkaufsgeld). Kto tych pieniędzy nie miał, pozostawał poza nawiasem.
Johann Friedrich (II.) ich nie miał. Tym samym odpowiedź na pytanie o jego miejsce we wsi padła na długo, zanim je zadano.
Przesłanki o położeniu ludzi prostych
- 1565
- Stwolno Niemieckie należy do zamku Swiete / Schwetz (Świecie). Cztery gospodarstwa chłopskie, każdy posiadacz płaci 12 groszy; kobiety zbierają kapustę i przędą. Należała do parafii Michelau.
- 1642
- Hauptmann Schwetz (starosta świecki) oddaje 16 pustych łanów Holendrom na 50 lat w dzierżawę czasową — wraz z rybołówstwem na Wiśle i w Montau, spławianiem produktów i prawem karczmu.
- 1741
- 17 chłopów dzierżawnych, 6 400 guldenów opłaty wstępnej, 20 guldenów czynszu od łanu, utrzymanie liczącej około 800 prętów grobli wiślanej jako wspólny ciężar.
- 1772/73
- W katastrze kontrybucyjnym: 5 Eigenkätner (komorników z własnym domem) — 2 krawców, 1 tkacz lniany — oraz 22 Instleute (parobków): 2 tkaczy lnianych, 1 krawiec, 1 nauczyciel wiejski.
- Podatki
- 3 krawców razem 3 Reichstaler, 3 tkaczy lnianych 3 Reichstaler, 2 zagrodników po 60 groszy, 19 Einlieger (komorników) razem 6 Reichstaler 30 groszy.
Dla porównania. Te stawki nie oddają dochodów, lecz ciężary podatkowe. Pokazują jednak różnice wewnątrz wsi: między rzemieślnikami, Eigenkätnerami i 19 Einliegerami leży kilka groszy — a między nimi wszystkimi razem i chłopami dzierżawnymi z ich 6 400 guldenami opłaty wstępnej leży cały świat.
Najwcześniejszy dokument tego pokolenia
Chrzest z 1741 roku
Pierwszym dokumentem, w którym Johann Friedrich (II.) i jego żona Marianne występują razem, jest chrzest ich syna. Pochodzi on z katolickiej księgi chrztów ze Swiete / Schwenten i spisany jest łaciną, w której mieszają się skróty i formy rozwinięte.
Eod(em) d(at)o d. 23. Apr(ilis) Ego id(em) baptisavi infant(em) natu(s est) 19. ejusd(em) ex Joanne Bomert et Marianna Leg(ittimo) con(iugo) Paro(chia) Svec(ensis), cui nomen dat(est) Fridericus, Patrini fuerunt Joannes Radyia (et) Catharina Ochomowa (ex) Par. Svec.
Tego samego dnia, 23 kwietnia, ja ten sam ochrzciłem dziecko urodzone 19 dnia tegoż miesiąca z prawowitego małżeństwa Joannesa Bomerta i Marianny z parafii Schwenten; nadano mu imię Fridericus. Chrzestnymi byli Joannes Radyia i Catharina Ochomowa z parafii Schwenten.
Pod tą samą datą, 23 kwietnia, ochrzciłem dziecko, które urodziło się 19 tego samego miesiąca z legalnego małżeństwa między Johannesem Bomertem i Marianne; nadano mu imię Fridericus. Chrzestnymi zostali Johannes Radyia i Catharina Ochomowa ze wspólnoty parafialnej Schwenten.
Jedno imię, trzy zapisy
Johann, Friedrich albo oba
Bez wątpienia przodek nosił dwa imiona, które jednak rzadko wymieniano razem. W ośmiu zachowanych dokumentach występuje pięć razy jako Johann(es), raz jako Johann(es) Friedrich i dwa razy jako Friedrich. Dlatego kronika prowadzi go konsekwentnie jako Johanna Friedricha (II.).
Imię to musi być w kronice prowadzone podwójnie, ponieważ samo w sobie nie pozwala go odróżnić: dziadek nazywał się Friedrich (I.), syn został Friedrichem (III.). Liczba porządkowa odnosi się wyłącznie do imienia Friedrich i pozwala jednym spojrzeniem ustalić numer pokolenia po przybyciu.
- 1741 · Stwolno Niem. Chrzest syna — ojciec nazwany tu Joanne Bomert. Kat. księga chrztów Swiete / Schwenten 1725–1755
- 1747 · Konopat Niem. Przejęcie funkcji chrzestnego — znowu Joanne Bomert.
- 1748 · Konopat Niem. Świadek na ślubie swojego brata Andreasa — tu nazwany Fridericus Bombert. Kat. księga metrykalna Przysiersk / Heinrichsdorf, film mormoński nr 7949029
- 1753 · Rychlowa Jedyny dokument z pełnym imieniem: Joanne Fridericus. Usuwa on ostatnie wątpliwości co do tożsamości „Johanna“ i „Friedricha“.
- 1756 · Przedmieście Nowego Ostatnia wiadomość: świadek na ślubie robotnika Johanna Makanskiego — Fridericus.
Numeracja pochodzi od autora, nie ze źródeł. Księgi metrykalne nie znają numerów pokoleń. Wprowadzono je, ponieważ to samo imię wiodące Friedrich występuje w czterech kolejnych pokoleniach.
Miejsca zamieszkania
Co dwa lata nowy dwór
Po wyprowadzce ze Stwolno Niemieckie jesienią 1746 roku zaczyna się zygzakowaty kurs przez powiat Schwetz (świecki). Autor dolicza się sześciu miejsc zamieszkania w ciągu około dwudziestu lat. Żadne rzemiosło nie znosi takiego rytmu — dlatego nie kontynuował tkactwa lnianego rodziców przybranych.
-
Droga przez powiat
1737 do 1756
- 1737 – 1745Stwolno Niemieckie / Deutsch-WestfalenDrugie miejsce zamieszkania rodziny; tu w 1741 roku rodzi się syn. Wieś jest ziemią uprawną już od blisko 300 lat — ziemię dzierżawną można tu dostać tylko za wysokie Einkaufsgeld (opłatę wstępną).
- 1747 – 1748Konopat Niemieckie / Deutsch-KonopathPołudniowo-wschodni skrawek powiatu, parafia Heinrichsdorf. Brat Andreas przybywa tu za nim; funkcja chrzestnego z 1747 roku przypada na ten czas.
- 1749 – 1750Mieliwko / Mielevken koło NowegoNa północy powiatu. Tu w 1753 roku potwierdza się podwójne imię Johann Friedrich w pełnym brzmieniu.
- 1751 – 1752Swiete / SchwentenPowrót do pierwotnego obszaru osiedlenia. W 1755 roku konfesja luterańska rodziny zostaje po raz pierwszy potwierdzona bezpośrednio przy świadczeniu chrztu.
- 1753 – 1756Mieliwko, po raz kolejnyRodzina pozostaje tu około trzech lat. 24 lutego 1756 roku Johann Friedrich (II.) występuje po raz ostatni — jako świadek na przedmieściu Nowego.
- od 1759Swiete Male / Klein Schwenten (Święte)Siódme miejsce zamieszkania, ale nie jego: wdowa wychodzi 28 stycznia 1759 roku za Georga Boldta i przeprowadza się z nim tutaj.
Koniec
Grób bez aktu zgonu
Między lutym 1756 a 1759 rokiem umiera Johann Friedrich (II.), szacunkowo w wieku od 49 do 51 lat, z niepewnością pięciu lat. Nie istnieje żaden akt zgonu. Wniosek opiera się na jednej jedynej luce: od 1756 roku dokumenty milkną, a w 1759 roku Marianna Bomert wychodzi w Klein Schwenten (Święte) za Georga Boldta.
Zostawia dwoje dzieci: Elisabeth, liczącą około 19 do 22 lat, i Gottfrieda Friedricha (III.), w wieku 15 do 18 lat. O jakimkolwiek godnym wzmianki spadku nie może być mowy — niewiele sprzętów domowych, pościel, drobne bydło. „Der ersten Generation der Tod und der zweiten die Not“: w jego wypadku zdanie to nie brzmi daleko od rzeczywistości.
„Śmierć pierwszemu pokoleniu, a bieda drugiemu“.
Księgi zgonów parafii Schwenten (Święte) zaczynają się dopiero w 1759 roku. Nawet gdyby więc pogrzeb się odbył, nie zostałby odnotowany.
Dlaczego ten dowód się liczy. Marianna Bomert jest ostatnią osobą drugiego pokolenia, której drogę można prześledzić. Georg Boldt ożenił się w 1759 roku zapewne w wieku 47 lat, ona — w szacowanym wieku 43 lat; obie te dane autor wylicza wstecz z księgi chrztów z 1712 roku i z wieku zawierania małżeństw. Bliższych wiadomości o zawodzie, religii i statusie Georga Boldta nie udało się znaleźć w pierwszym przeglądzie.
Zawód i pozycja
Dowód przychodzi z listy podatkowej
To, że Johann Friedrich (II.) nie był tkaczem, autor wnioskuje nie z określenia zawodu — takiego nie ma — lecz z kształtu jego życia. Rzemiosła z warsztatem nie da się przenosić co dwa lata. Brat Peter jest w 1757 roku nazwany „Laboriosus“, jako robotnik; to nieostre słowo obejmuje parobka, Einliegera (komornika) i Instmanna.
Parobek i służąca
W gospodarstwie chłopa, wikt i zapłata, bez własnego domu.
Einlieger
Czysty wyrobnik dniówkowy, często z izbą albo małą dobudówką do wynajęcia.
Instmann
Kontrakt na dwa do trzech lat z majątkiem lub folwarkiem: chata, ogród, zapłata. W liście podatkowej z lat 1772/73 najniższy szczebel z własną umową.
Vollbauer
Dzierżawca dwóch łanów ziemi. W Stwolno Niemieckie w 1741 roku do uzyskania tylko za 6 400 guldenów Einkaufsgeld (opłaty wstępnej).
Folwarki przy Groß Schwenten (Święte) i Deutsch Konopat (Konopat Niemieckie) były gospodarstwami majątkowymi w rękach szlacheckich lub królewskich, położonymi na uboczu wsi i często stanowiącymi filie większych dóbr. Mogły przyjąć wielu czeladzi, parobków, służące, Einliegerów (komorników) i robotników wędrownych — i płaciły na krótkich umowach. Właśnie ten rytm widać w miejscach zamieszkania.
Kolejną wsią jego stacji był Schwenten (Święte). Groß i Klein Schwenten liczyły w 1773 roku razem 48 gospodarstw domowych ze 215 mieszkańcami wyznania katolickiego i luterańskiego, 17 chłopskich dzierżawców z zaprzęgiem, dwóch rzemieślników i jednego nauczyciela. W 1669 roku miejscowość miała kowala i garncarza. W Groß Schwenten mieszkała zamężna siostra Marianne.
„Der ersten Generation der Tod, der zweiten die Not, erst der dritten das Brot!“ Sentencja autora
„Śmierć pierwszemu pokoleniu, bieda drugiemu, a chleb dopiero trzeciemu!“
Co z tego wynika. W wypadku Johanna Friedricha (II.) można wykluczyć stan Vollbauera i przyporządkować mu stan Instmanna. Dla jego ojca Friedricha (I.) emigracja była zapewne „utraconym rajem“ — chyba że on i Gertrud przybyli do Polski od samego początku jako Kätner (komornicy) lub prości ludzie służebni.
Przegląd genealogiczny
Druga generacja
- (1.1.)
- Johann Friedrich (II.) Bomert — * szacunkowo 1710 ± 5 lat za granicą, † po lutym 1756, a przed 1759. Z zawodu Instmann. Żonaty w nieznanym miejscu około lub przed 1737 rokiem z Marianną NN, * szacunkowo 1715 ± 5 lat, † po 1759. Wychodzi ona po raz drugi za mąż w 1759 roku w Klein Schwenten (Święte) za Georga Boldta, * 1712 w Stwolno Niemieckie.
- Dzieci
- Autor podaje pięć wpisów; do linii należą z pewnością dwa pierwsze.
| Nr | Imię i nazwisko | Urodzenie | Miejsce i dowód |
|---|---|---|---|
| 1.1.1. | Elisabeth Bomert | przed 1738 | Urodzona w okresie bez dokumentów, między 1724 a 1737 rokiem, poza parafią Schwenten (Święte). Dowodem jest wyłącznie urząd chrzestnego w 1753 roku w Rychlawa / Miliwko — kościelna funkcja chrzestnego była możliwa dopiero od 16 lat. Po Elisabeth nie ma żadnego dalszego śladu. |
| 1.1.2. | Gottfried Friedrich (III.) Bomert | 19 kwi. 1741 | Urodzony w Stwolno Niemieckie, ochrzczony 23 kwietnia w Swiete / Schwenten. Nasz przodek i nosiciel linii głównej. Do rozdziału |
| 1.1.3. | Paul Bromert | 1750 | * w Rychlowa koło Mielewko / Neuenburg (Nowe); ojciec Joannis, matka Marianna. Nie znane są żadne małżeństwo ani potomstwo. |
| 1.1.4. | Michael Brom | 1753 | * w Rychlawa koło Mielewko / Neuenburg (Nowe); ojciec Joannis, matka Marianna. Nie znane są żadne małżeństwo ani potomstwo. |
| 1.1.5. | Catharina Brumunt | 1754 | * w Mielewko; ojciec Joannis, matka Marianna. Brak dalszych wiadomości. |
Dlaczego trzy ostatnie wpisy są niepewne. Autor uznaje za wysoce prawdopodobne, że Paul, Michael i Catharina nie należą do tej linii. Trzy chrzty przypadają na lata spędzone w Mieliwko, w których Johann Friedrich (II.) i Marianna mieszkali tam udokumentowanie — a ojciec jest we wszystkich trzech wpisach zapisany jako Joannis. Druga rodzina o tym samym nazwisku w tej samej parafii nie jest więc wykluczona, ale też nie jest poświadczona. Dlatego kronika prowadzi całą trójkę z pytajnikiem, a nie jako potomstwo.
Jabłko niedaleko pada od jabłoni
Gottfried Friedrich (III.) pójdzie tą samą drogą — tyle że tym razem, ponieważ jego żona pochodzi z rodziny kowalskiej, z mglistą perspektywą awansu, który nie nadchodzi.