Załącznik C · Niekompletny, jak zaznaczono w rękopisie

Rejestr

Literatura · Miary · Pojęcia · Nazwiska · Miejscowości

Rękopis prowadzi ten załącznik z adnotacją „niekompletny” i wymienia w nim literaturę, skróty, słownik pojęć oraz wykaz nazwisk i wykaz miejscowości. Opracowany jest z tego dotąd tylko słownik pojęć — zaczyna się on od hasła Liberum Veto. Ta strona gromadzi to, co jest udokumentowane w całym tomie: źródła, jednostki, pojęcia i nazwiska, pod którymi rodzina występuje w aktach.

Literatura i źródła

Z czego korzysta tom

Trzy dzieła powracają w tekście bez przerwy: kronika powiatu Maerckera dla stosunków panujących we wsiach, katastry kontrybucyjne dla liczb i Słownik Geograficzny dla czasów w Królestwie Polskim. Obok nich stoją archiwalia.

Opracowania

Powiat SchwetzMaercker: Geschichte des Kreises Schwetz. Dzieło podstawowe o wsiach, prawach, ciężarach i właścicielach w powiecie Schwetz (Świecie).
Leksykon wsiSłownik Geograficzny Królestwa Polskiego, wielotomowy, w języku polskim, lata osiemdziesiąte XIX wieku. Podstawa dla wsi czwartej i piątej generacji w Królestwie Polskim.
PolskaNorman Davies: Im Herzen Europas — Geschichte Polens. Według Heart of Europe. A short History of Poland, Oxford 1984 i 1986; wydanie niemieckie, 4. nakład 2006.
Rodziny żołnierskieBernhard Lindenblatt: Preußenland. Geschichte Ost- und Westpreußens 1701–1945. Kilonia 2001, s. 66–67 — jedyne cytowane w tekście opracowanie z historii społecznej o życiu rodziny żołnierskiej.
MennoniciHorst Penner: Die ost- und westpreußischen Mennoniten. Zawiera spis spadkowy jednego folwarku dzierżawnego z 1744 roku, przytoczony w załączniku 5.
WojskowośćCurt Jany: Geschichte der Kgl. Preußischen Armee, tomy 1 do 3 · Otto Büsch: Militärsystem und Sozialleben im alten Preußen 1713–1807 · Ranglisten der Kgl. Preußischen Armee z lat 1808, 1809, 1812 · A. v. Lyncker: Die preußische Armee 1807–1867 und ihre sippenkundlichen Quellen.
RozbioryBömelburg / Kizik o polityce pruskiej na Pomorzu Gdańskim · Schmidt · Hackmann · Krzeminski · Czesław Miłosz: Geschichte der polnischen Literatur. Cytaty w załączniku 7 są w rękopisie każdorazowo przypisane z nazwiska.
CzasopismoDie Gartenlaube (1856). Ernst Keil, Lipsk 1856. Pełnotekstowe wydanie cyfrowe w Wikisource.

Archiwalia

Księgi metrykalneParafie katolickie Swiete / Schwenten, Swiecie / Schwetz, Nowe / Neuenburg, Przesiersk / Heinrichsdorf, Lipowiec Kościelny, Szrensk, Bielsk; parafie ewangelickie Groß Nebrau, Graudenz, Mlawa, Bischofswerder.
ArchiwaEwangelickie Archiwum Centralne w Berlinie, zespoły EZA 980/6190, 980/6194, 980/6220, 980/6881 · Archion · wojskowe księgi metrykalne Gdańsk i Grudziądz · Archiwum Państwowe w Płocku.
Mikrofilmy mormonówNumery filmów 1194822, 1194825, 1497008, 17245, 172506 i 7949029 udostępniają księgi, których oryginały nie są już dostępne na miejscu.
KatasterPruski kataster kontrybucyjny z lat 1772/73 z oszacowaniami i designacjami dla Marzy Nowe, Stwolno Niemieckie, Muntau, Schwenten i Groß Schönwalde.
Dzienniki urzędoweAmts-Blatt der Königlich Preußischen Regierung zu Marienwerder, 1819 (nr 27 z 2 lipca) i 1830 · Amts-Blatt der Königlichen Regierung zu Marienwerder, nr 49/1939, strona 9, Biblioteka Miejska w Grudziądzu (list gończy Anny Marii Bommert).
Kartoteka poszukiwańPortal internetowy Ausländersuchstelle für Displaced Persons z czasów drugiej wojny światowej — znalezisko z 2023 roku dotyczące dwojga wywiezionych członków rodziny (załącznik 1d).

Miary i monety

Co liczą akta

Źródła liczą w jednostkach pruskich i w polskich guldenach; wzrost podany w listach gończych stoi w stopach i calach. Kto chce sprawdzać dane, potrzebuje jednego i drugiego.

Stopa: 37,66 cm. Pruska miara długości; w liście gończym Anny Marii Bommert podstawa danych „4 Fuß 4 Zoll”.
Cal: Jedna dziesiąta stopy, czyli 3,766242 cm. Wzrost 4 Fuß 4 Zoll odpowiada zatem około 1,66 m.
Łan (Hufe): Miara powierzchni chłopskiego władania gruntem; w poszczególnych regionach różnej wielkości. W Stwolno Niemieckie wymienia się 29 łanów i 13 mórg za groblą oraz 3 łany i 17½ morgi przed groblą.
Morga: Niższa jednostka powierzchni; 30 mórg uchodziło zwykle za jeden łan.
Pręt: Miara długości dla dróg, grobli i granic. Grobla wiślana pod Stwolno Niemieckie miała około 800 prętów długości.
Pręt kwadratowy: Najmniejsza jednostka powierzchni w katastrze; występuje w designacji dla Muntau jako ostatnia kolumna liczby łanów.
Łokieć: Miara długości tkanin. Jako zapłatę w naturze zapisano 10 łokci lnu, 10 łokci płótna na koszule i 3 łokcie na fartuch i buty.

Talar (rt): Główna moneta pruskich katastrów i aktów. Tkacz płótna zapłacił w latach 1772/73 jednego talara, zagrodnik sześćdziesiąt groszy.
Grosz (gr): Niższa jednostka talara.
Gulden (Gld.): Pruskie guldeny, w których płacono opłaty wpisowe za dzierżawy czasowe. W Stwolno Niemieckie: 6.400 guldenów za całą wieś.
Opłata wpisowa: Jednorazowa opłata, którą dzierżawcy wykupywali się do wsi emfiteutycznej. Przeszkoda, na której zatrzymywali się Instleute i rzemieślnicy.
Majątek gruntowy: Wymagana według prawa pruskiego z 1819 roku wielkość dla pozwolenia na wypalanie gorzałki: 15.000 talarów. Bez niej gorzelnictwo pozostawało poza zasięgiem.
Płace: Na jeden łan liczono jednego parobka średniego i jedną służącą. Parobek starszy mógł otrzymać do 16 rt i cztery koszule, parobek średni 10 do 12 rt i trzy koszule, służąca 4 rt i 40 gr.
Żołd: Osiem groszy za pięć dni — żołd prostego żołnierza, z którego według Lindenblatta żadna rodzina nie mogła żyć.

Skróty

Jak cytuje się miejsca znalezienia

KB: Księga metrykalna. Dodatek przypisuje wyznanie: Kat(h). KB dla ksiąg katolickich, Ev. KB dla ewangelickich.
Ksp.: Kirchspiel — okręg kościoła parafialnego, w którym chrzczono, ślubowano i grzebano.
EZA: Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie. Numer zespołu idzie wzorem EZA 980/6220 (powiat, gmina kościelna).
Archion: Niemiecki portal ksiąg metrykalnych; numer obrazu wskazuje zdigitalizowaną stronę.
Nr filmu mormonów: Numer księgi sfilmowanej przez Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich.
oo: Żonaty z / zamężna z. Przy kolejnych małżeństwach numeruje się kolejno 1. oo, 2. oo, 3. oo.
* i †: Narodziny i śmierć. Jeśli wpis jest wyliczony, stoi przy nim „err.”; jeśli oszacowany, kronika podaje przedział, najczęściej „± 5 lat”.
gm., pow., woj.: Polskie nazwy administracyjne: gmina, powiat, województwo.
rk, ev: W polskich aktach skrót od rzymskokatolicki i ewangelicki.
uxor, laboriosus, gorzelany, mularz, płociennik: Łacińskie i polskie określenia zawodowe i osobowe źródeł: żona, robotnik, gorzelany, młynarz, tkacz płótna.
„beurlaubt”: W pruskich wpisach zgonu określenie urlopowanej osoby wojskowej — w wypadku Christiana z 1803 roku zapewne urlopowanego muszkietera.

Słownik pojęć

Pojęcia, które wracają w tekście bez przerwy

Rękopis zaczyna ten słownik hasłem Liberum Veto i uwagą, że jest niekompletny. Poniższe hasła są udokumentowane w samym tekście tomu.

Liberum Veto

„Wolne weto” w polskim sejmie, Sejmie. Ten najwyższy organ Rzeczypospolitej był opanowany przez wysokie duchowieństwo i magnackie kliki szlacheckie, a od 1505 roku król, którego zresztą również wybierał sejm, nie mógł niemal niczego rozstrzygnąć bez zgody tego zgromadzenia. Uchwały sejmu musiały praktycznie zapadać jednogłośnie albo przynajmniej bez głosu sprzeciwu; gdy jeden poseł zgłosił weto, uchwała upadała. Konstytucja z 3 maja 1791 roku zniosła to prawo — zbyt późno.

Rzeczpospolita szlachecka

Rzeczpospolita, polsko-litewska republika szlachecka od 1569 do 1795 roku. Król był monarchą elekcyjnym i był wybierany przez sejm; władza należała do szlachty.

Noc saska

Czas unii personalnej sasko-polskiej od 1697 do 1763 roku: elektor saski był zarazem królem Polski. Rzeczpospolita szlachecka, wcześniej sławiona z tolerancji religijnej, uchodziła teraz za ucieleśnienie zacofania.

Królestwo Polskie, Królestwo Kongresowe, Polska pod zaborem rosyjskim

W 1815 roku przywrócone na kongresie wiedeńskim jako monarchia i podporządkowane carowi, który pozostawał królem Polski — stąd Królestwo Kongresowe. Podział na dziesięć województw nastąpił w 1867 roku po wcieleniu do Imperium Rosyjskiego i trwał do 1918 roku; dla tego okresu używa się określenia Polska pod zaborem rosyjskim.

Kolonizacja wschodnia i ponowne zaludnianie

Osiedlanie ludzi na słabo zaludnionych obszarach na wschód od Łaby, prowadzone przy państwowym wsparciu i agitacji. Podstawą był niedostatek ludności wywołany wojnami: wiele gruntów leżało odłogiem albo było całkiem opuszczonych.

Puste gospodarstwa

Opuszczone, niezabudowane zagrody chłopskie. Ich ponowne obsadzenie było wyraźnym celem pruskiego patentu osiedleńczego z 20 września 1711 roku.

Lata wolne

Lata zwolnienia od wszystkich świadczeń publicznych po osiedleniu, stopniowane według przywiezionego majątku — sześć, trzy albo jeden rok.

Stany i zawody we wsi

Parobek i służąca: Czeladź w gospodarstwie chłopa, bez własnego domu; jako osadnicy zatrudniani w królewskich folwarkach, z podwyższoną zapłatą.
Komornik (Einlieger): Kto nie ma własnego domu i mieszka za czynsz. Pojęcie powstało wokół bezrolnych robotników rolnych, którzy wynajmowali kąt u chłopa i odpracowywali go.
Instmann: Wędrowny robotnik rolny na stałej umowie, najczęściej na dwa do trzech lat; wynajmował mieszkanie, ogród i trochę ziemi. Pozycja rodziny w drugiej generacji.
Eigenkätner: Zwany też zagrodnikiem, komornikiem gruntowym, Kätnerem, Kossäte. Właściciel małej zagrody z domem i ogrodem; należy do „małych ludzi we wsi”.
Małorolny: Trzy czwarte albo pół łana, bez wszystkich praw starej gminy.
Pełnorolny gospodarz: Dzierżawca pełnego gospodarstwa; w Stwolno Niemieckie tylko za 6.400 guldenów opłaty wpisowej.
Folwark: Gospodarstwa dworskie w rękach szlacheckich albo królewskich, z dala od wsi; przyjmowały czeladź, komorników i robotników wędrownych.
Emfiteuza: Dzierżawa wieczysta albo czasowa za opłatę wpisową, najczęściej na pięćdziesiąt lat. Językowo obecna jeszcze w określeniu „wieś emfiteutyczna”.
Kataster kontrybucyjny: Pruski spis podatkowy z lat 1772/73 po aneksji Prus Zachodnich; obejmuje głowy rodzin, członków gospodarstwa, inwentarz i posiadłość ziemską.
Designacja: Spis stanu osobowego i majątku wsi, w kolumnach: nazwiska, stan, osoby, inwentarz, liczba łanów.
Karczma i karczmarz: Szynk, gospoda albo zajazd; karczmarz jest dziedzicznym dzierżawcą karczmy. Karczmy stały w miejscach, gdzie trzeba było czekać — przy kościele, młynie, przeprawie, stacji pocztowej.
Gorzelany: Branntweinbrenner, wypalacz gorzałki. Zawód Petera po zwolnieniu z wojska; w Prusach licencja była związana z 15.000 talarów.
Felczer: „Półlekarz”, między lekarzem a sanitariuszem. Rola, którą przekaz przypisuje Peterowi.
Kurrentschrift: Stare niemieckie pismo odręczne ksiąg metrykalnych; powód, dla którego w rękopisie liczne wpisy określa się jako „trudne do odczytania” i transkrybuje się je.

Załącznik C

Wykaz nazwisk i miejscowości: jeszcze nie

W tym miejscu rękopis zawiera dwa wykazy i oba są tam jeszcze nieopracowane: wykaz nazwisk i wykaz miejscowości. To nie przeoczenie. Dopóki tekst rośnie, zmienia się każde przyporządkowanie, które wykaz miałby utrwalić, a z każdym wstawieniem przesuwają się numery stron, na które musiałby wskazywać. Wykaz należy na koniec pracy, do stanu gotowego do druku; wtedy zostanie dopisany — dla tomu i dla tego wydania w sieci.

Do tego czasu prowadzą same rozdziały: każda strona podaje wśród swoich dokumentów, skąd pochodzi, a ten rejestr objaśnia pojęcia, miary i monety. Nazwiska sąsiedzkie, z którymi rodzina stała w tych samych aktach w latach 1717–1724, zebrane są na stronie współosadników.

Jak rozróżnia się te same imiona

Autor rozróżnia osoby o tym samym imieniu liczbą rzymską w nawiasie po imieniu. Obowiązuje ona w obrębie rodziny, nie w dziejach miejscowości: Johann Friedrich (II.) nosi główną linię grudziądzką, Gottfried Friedrich (III.) jest jego synem i Instmannem, Gottfried Friedrich (IV.) jego synem i rzeźnikiem w Neudorf pod Grudziądzem. Dzięki liczbom imię staje się znowu jednoznaczne, choć to samo imię powraca w każdej generacji.

Dwie liczby są obsadzone podwójnie. „Peter (II.)” oznacza raz syna Marianny urodzonego w 1748 roku, raz syna z drugiego małżeństwa Petera (I.). A „Peter (III.)” nosi zarówno muszkieter, gorzelany i karczmarz głównej linii (* 1778), jak i — w ciągu pokoleń linii z Kulm — syn Johanna. Autor nie zakończył jeszcze tej numeracji; stoi tu tak, jak stoi w rękopisie, aby nikt jej nie uznał za zamkniętą.

Czego tu jeszcze nie ma

To, co tu stoi, pochodzi z samego tomu. Czego brakuje, brakuje też w rękopisie: wykaz nazwisk i wykaz miejscowości w załączniku C nie są tam opracowane, a słownik pojęć urywa się po pierwszym haśle.

Powrót do przeglądu