Tom 2 · Królestwo Polskie i Prusy · 1717–1863
Pieśń o śmierci i niedoli?!
Emigracja do Polski prowadzi przybysza Friedricha (I.) Pomerta i jego rodzinę do starostwa Swiece (Świecie), nad Wisłę (Weichsel), do Graudenz (Grudziądz), Kulm (Chełmno) i wreszcie do Polski Kongresowej. Cztery generacje, które autor złożył na nowo, krok po kroku, z ksiąg metrykalnych, katastrów kontrybucyjnych i dzienników urzędowych.
Podział · uporządkowany według generacji
Cztery generacje
Akty metrykalne są szkieletem rozdziałów. Dla pierwszych dwóch generacji to zaledwie kilka wierszy; od trzeciej przekaz gęstnieje, od czwartej staje się niepełny w inny sposób.
Friedrich (I.) Pomert / Bomert — przybysz
Z żoną Gertrudą i najstarszym synem przybywa w latach 1716/1717 do Neu-Marsau. Trzy małżeństwa, czworo dzieci i gospodarstwo, którego po latach wolnych nie da się utrzymać.
Johann Friedrich (II.) — sześć miejsc zamieszkania w dwadzieścia lat
Przodek linii z Graudenz (Grudziądz) wędruje jako parobek folwarczny (Instmann) od folwarku do folwarku przez powiat Schwetz (Świecie): co dwa lata nowe gospodarstwo, co dwa lata nowy kontrakt.
Peter (I.) — przodek linii z Kulm (Chełmno)
Prawdopodobnie najmłodszy z braci wcześnie przechodzi na prawy brzeg Wisły (Weichsel). Dziewięć generacji później jedna gałąź przenosi się z powrotem do Sauerlandu — i do Saksonii.
Gottfried Friedrich (III.) — zmarł w wieku 44 lat
Żeni się w rodzinie rzemieślniczej, a mimo to pozostaje robotnikiem wędrownym. W katastrze kontrybucyjnym stoi bez krowy i bez świni; jego wdowa wychodzi za mąż jeszcze dwa razy.
Peter (III.) Bommert i Anna „Maria” Bommert
Muszkieter, gorzelnik, felczer i karczmarz z trzema małżeństwami między Polską Pruską a Polską Kongresową — i siostrzenica, która jako baronowa podróżuje po kurortach.
Tom w liczbach
Rok emigracji do Królestwa Polskiego. Najwcześniejszym świadectwem jest wystąpienie w roli chrzestnego w sierpniu 1717 roku w Neu-Marsau.
Generacje, którym towarzyszy tom — od przybysza do urodzeń roku 1863.
Ilustracje w rękopisie: karty ksiąg metrykalnych, wypisy z katastrów, listy gończe, mapy wędrówek, jedna fotografia.
O liczbach. Wszystkie dane pochodzą z samego rękopisu. Daty przed rokiem 1737 są szacunkami autora; wyprowadza je z lat zawarcia małżeństw synów i z ówcześnie zwyczajowego wieku zawierania małżeństw, i oznacza je „±5 lat“.
Der ersten Generation der Tod, der zweiten die Not, erst der dritten das Brot!
Śmierć pierwszej generacji, niedola drugiej, dopiero trzeciej chleb.
Śmierć
Friedrich (I.) umiera przed rokiem 1737, szacunkowo w wieku 50 lat. Żadna z jego trzech żon nie dożywa jego wieku.
Niedola
Johann Friedrich (II.) przeprowadza się jako Instmann co najmniej sześć razy — średnio co dwa lata, z rodziną na karku.
Chleb
Dopiero synowie trzeciej generacji porzucają wędrowny zawód: rzeźnik, muszkieter, zagrodnik (Kätner), żołnierz pospolitego ruszenia.
Z przedmowy
Klatka pisarza
Du bist nur vergangener Wanderer Erkunder.
Du siehst auf Papier entstehen und vergehen.
Kennst nicht ihre Wahrheiten, siehst nicht ihre Wunder,
Nicht die Mühsal, nicht die Qual,
nicht ihr stilles Sinnen,
lautes Lachen und ihre Verehrer`Innen.
Du magst forschend rück- und sternenwärts jagen,
und fühlst doch nie ihr Herz – nur Dein eigenes fragendes: noch schlagen.
Jürgen Bomert
Jesteś tylko badaczem minionych wędrowców.
Widzisz, jak na papierze powstają i przemijają.
Nie znasz ich prawd, nie widzisz ich cudów,
ani znoju, ani męki,
ani ich cichego dumania,
głośnego śmiechu i ich wielbicieli — kobiet i mężczyzn.
Możesz w badaniach gonić wstecz i ku gwiazdom,
a nigdy nie poczujesz ich serca — tylko własne, pytające: jak jeszcze bije.
Jürgen Bomert
Autor umieścił ten wiersz w tym miejscu, w którym mówi, że biografie o ludziach już nieżyjących pisze się „łatwiej“, bo nie mogą się już bronić. Obraz na końcu mówi więc może więcej o piszącym niż o nich.
Pierwowzór
Karta po karcie od wujka, który pisał na wygnaniu
Heinrich Bomert napisał pierwszą historię rodziny w najtrudniejszych warunkach — na wygnaniu, po angielsku, niemiecku i polsku, bez praktycznej możliwości wglądu w stare akta i bez odpowiednich map. Jego zapiski są punktem wyjścia tomu 2; autor uzupełnił je o podstawę udokumentowaną archiwalnie.
Czego brakowało, opisuje sam Heinrich: „Bis 1948 hatte ich eine grosse Landkarte von Polen (1 × 1,5 m), eine zweite von Deutschland, dort hatte ich jeden Ort, der mich betraf, schön bezeichnet. Leider wurden sie mir gestohlen – weil es tatsächliche Seltenheiten waren, jedes Dorf, sogar einzelne Häuser.“
Jego opowieść o francuskim lekarzu imieniem Julian de Bonmert, który w 1812 roku poszedł z armią napoleońską aż do Moskwy i ranny pozostał w Polsce, ma według dzisiejszego stanu wiedzy rdzeń historyczny — jako historia pochodzenia rodziny jest obalona. Wnuczka otrzymała po niej imię „Ciel“.
Załączniki
Co zawierają załączniki
Załączniki dzielą się na część rodzinną i część ogólną. Część rodzinna podaje akty metrykalne z uwagami; część ogólna przedstawia warunki, w których żyły cztery generacje.
Uwagi i kościelne akty metrykalne oraz „nagi“ ciąg pokoleń
Cztery części, po jednej na generację: patronaty, śluby i chrzty, które datują pobyt rodziny.
Współprzybysze — nazwiska z tych samych akt
Rodziny, które w latach 1717–1724 stoją obok Bomertów w księgach metrykalnych w Marzy Nowe, Swiete, Czaple i Stwolno Polskie, wypisane jedna po drugiej: dla badaczy z tych linii.
Trzy źródła historyczne o wczesnych miejscach zamieszkania
Marzy Nowe / Neu-Marsau, Stwolno Niemieckie / Deutsch-Westfalen i Muntawy / Muntau — według kroniki powiatowej Maerckera i pruskiego katastru kontrybucyjnego z lat 1772/73.
Anna „Maria“ Bommert — oszustka, złodziejka i postać powieściowa
Siostrzenica przodka, poszukiwana listem gończym w latach 1830 i 1841, oskarżana w Berlinie, Elblągu i Bromberg (Bydgoszcz), dwukrotnie zbiegła z pruskich więzień — i w 1856 roku jako postać powieściowa w lipskim „Gartenlaube“.
„Wezwanie na Wschód“, struktura społeczna i historia Polski
Pruski patent zapraszający z 1711 roku, cztery stany kolonistów, Instmann i Kätner, pełnorolny gospodarz i folwark — rozbiory Polski od 1772 do 1795 roku wraz z powstaniami 1768, 1794, 1831 i 1863 roku. Obok nich zapowiedziany dziewiąty załącznik o położeniu klasy robotniczej i niższych stopni wojskowych.
Literatura, miary, skróty i słownik pojęć
Maercker, katastry kontrybucyjne, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego; obok nich włóka, morga i talar, pojęcia rozdziałów oraz numeracja, którą rozróżnia się jednakowe imiona. Spisu nazwisk i miejscowości jeszcze nie ma — ani w rękopisie, ani tutaj.
Tom zaczyna się od grobu bez świadectwa
Dla wszystkich wymienionych osób z grupy przybyszów nie ma świadectw urodzenia, są tylko dwa świadectwa ślubu i nie ma świadectw zgonu. Pierwsza generacja jest udokumentowana najskąpiej — i bez niej nie byłoby pozostałych.