Pierwsza generacja · w Polsce 1717–1737
Osadnik Friedrich (I.) Pomert / Bomert
Ciżkie życie! Wczesna śmierć! — Z tej generacji pozostaje niewiele: kilka kościelnych aktów, najczęściej wpisy o chrzestnych przy chrzcinach zaprzyjaźnionych rodzin.
- Pochodzenie
- nieznane; akta przekazują nazwiska z obszaru niemieckojęzycznego
- Osiedlenie
- w roku 1716 albo 1717 w starostwie Swiece / powiecie Schwetz, Królestwo Polskie
- Pierwsze miejsce zamieszkania
- Marzy Nowe / Neu-Marsau, od 1717 do 1724
- Małżeństwa
- trzy: Gertrud, Anna, Catharina
- Dzieci
- czworo: Johann Friedrich (II.), Andreas, Marianne, Peter (I.)
- Lata życia
- urodzony około 1685, zmarły przed 1737 — szacunki autora z przedziałem ±5 lat
O sytuacji obrazowej
Co z tej generacji istnieje — a czego nie ma
Pierwszy rozdział jest jedynym w tomie, który musi się całkowicie obejść bez portretu. Dla pierwszej generacji nie ma żadnych dowodów urodzenia, są tylko dwa akty ślubu synów i żadnych dowodów zgonu; żadnego obrazu, żadnego opisu, żadnego napisu nagrobnego. Wszystko, co można o niej powiedzieć, stoi we wpisach o chrzestnych obcych rodzin.
Rycina nie jest więc portretem zastępczym, lecz ilustracją: pokazuje zdarzenie, nie osoby. Utrzymanie tego rozróżnienia jest powodem, dla którego w całym tomie żaden rysunek nie zastępuje przodka — ilustracje to akta, mapy i fotografie, i tak też są nazywane.
So werden die „brutalen“ Erfahrungen zahlloser Auswandergenerationen gewöhnlich in einem Satz zusammengefasst.
Tak zwykle podsumowuje się w jednym zdaniu „brutalne” doświadczenia niezliczonych pokoleń emigrantów.
Przybycie
Zwabieni obietnicami
Jak tysiące osadników przed nimi i po nich, którzy przez stulecia napływali na wschód, opuścili swoją ojczyznę, krewnych i przyjaciół i spalili za sobą mosty. Czekała na nich niepewna przyszłość.
Z akt odnalezionych do dziś wynika, że to Friedrich (I.) Bomert (Pomert), jego żona Gertrud i przynajmniej jeden syn, Johann Friedrich (II.), przybyli w roku 1716 albo 1717 do Marzy Nowe — przypuszczalnie z większą grupą osadników. Co najmniej od 1710 roku, tak daleko sięgają księgi chrztów dla tej miejscowości, nie odnotowano tu już żadnych urodzeń. Teraz jednak wpisy chrzcielne gwałtownie się zagęszczają.
Drugi syn, Andreas, urodził się zapewne również jeszcze w starej ojczyźnie. Natomiast najmłodszy syn Peter (I.) prawdopodobnie już w Polsce — jednak nie w okręgu kościelnym celu emigracji. Musiał urodzić się po roku 1724, po tym jak rodzina ponownie opuściła Marzy Nowe.
Rodzina pojawia się po raz pierwszy w sierpniu 1717 roku, przy przejęciu obowiązków chrzestnego. Dla wszystkich wymienionych osób z grupy osadników nie ma dowodów urodzenia, są tylko dwa akty ślubu — synów Andreasa i Petera (I.) — i żadnych dowodów zgonu.
Motywy
Dlaczego Polska, dlaczego nie do Prus?
Prawdziwych powodów nie znamy. Autor je przypuszcza — i wyraźnie mówi, że są to przypuszczenia.
Uniknąć służby wojskowej
Kto z Prus osiedlał się na nowo w Brandenburgii albo w Prusach Wschodnich, ten ponownie podlegał służbie wojskowej. Kto chciał jej uniknąć dla swoich synów, znajdował w Polsce rozwiązanie.
Umknąć pańszczyźnie
Emigracja obiecywała ucieczkę od znienawidzonej władzy zwierzchniej — pod warunkiem, że miało się środki, aby wykupić się w ojczyźnie. Opłata za wykup była niekiedy obniżana albo całkiem znoszona, by pozbyć się „biedaków”.
Być wolnym kolonistą
W Polsce kolonista był „wolniejszym” chłopem, osadnikiem albo „wolnym” służebnym — w całkiem innej sytuacji niż pańszczyźniany chłop polski, o którego życiu i śmierci decydował szlachecki pan gruntowy.
Dlaczego właśnie wtedy potrzebowano osadników
W 1716 roku król polsko-litewski, zarazem król saski, August Mocny, znajdował się w trudnej sytuacji. Po wyparciu szwedzkiej okupacji przez Rosję w wielkiej wojnie północnej ciągnący się spór przerodził się w krwawą wojnę domową: szlachta dążąca do wolności i przywiązana do tradycji zebrała się w konfederacji tarnogrodzkiej; naprzeciw niej stał obóz króla dążący do centralizacji.
Walka prowadzona zaciekle od jesieni 1715 roku trwała jeszcze po podpisaniu „traktatu pacyfikacyjnego warszawskiego” z 3 listopada 1716 roku i zakończyła się dopiero wraz z sejmem 1 lutego 1717 roku. W tej końcowej fazie pojawiła się sposobność zapewnienia osadnikom w Polsce bezpieczeństwa.
Wieś
Marzy Nowe / Neu-Marsau
Wieś szlachecka, którą w 1716 roku za jednym razem rozszerzono i wydzierżawiono. Dla rodzin, które przybyły, nie była atrakcyjnym celem.
Marzy Nowe było według Maerckera wzmiankowaną po raz pierwszy w 1676 roku szlachecką „wsią” — przypuszczalnie nie więcej niż jednym gospodarstwem. Jest to osada wyodrębniona z Marzy Stare / Alt-Marsau, która istniała już w 1470 roku. Właścicielem był na początku XVIII wieku Stanislaus Anton Szczuka, kanclerz litewski; drogą dziedziczenia wieś przeszła w ręce hrabiego Potockiego, który był jej właścicielem jeszcze w 1773 roku.
Choć nie ma na to dowodu, w roku 1716 musiało nastąpić gwałtowne rozszerzenie i wydzierżawienie szlacheckiego obszaru wiejskiego. Po rozparcelowaniu około 25 łanów i 10 mórg opuszczonego gruntu osadzono 13 chłopów, na jednego chłopa przypadło niespełna 2 łany — około 35 hektarów. Obok pełnorolnych gospodarzy osiedlili się Kätnerzy (zagrodnicy) i komornicy, do tego parobcy i służące. W bardzo krótkim czasie rodzina przodków, jako jedna z około 35 rodzin, postawiła swoje gospodarstwo albo zajęła swoją zagrodę.
Gleba była przeciętna: jedna trzecia uchodziła za grunt orny średniej jakości, dwie trzecie za pośledniejszy, za „latający piasek”. Siana chłopi nie mogli sprzedawać, wystarczało tylko na własne potrzeby; wartościowej pszenicy nie można było uprawiać, a powodzie przynosiły na ich grunty coraz więcej piasku.
- Założenie
- pierwsza wzmianka 1676 (Marzy Kl.), 1682 Marzynowo, 1773 Neu-Marso
- Powierzchnia
- 25 łanów 10 mórg rozparcelowanego gruntu opuszczonego
- Osadzeni chłopi
- 13 w roku 1716
- Rodziny w 1773
- 33, w tym 2 mennonickie
- Przychód brutto
- 353 talary
- Nadwyżka na łan
- niespełna 5 talarów
Dla porównania drugie miejsce zamieszkania rodziny: w Stwolno Niemieckie / Deutsch-Westfalen 24 łany dawały przychód brutto w wysokości 1048 talarów; 17 chłopów dzieliło ten przychód, przy wyższych obciążeniach około 7 ½ talara na łan.
Dokumenty
Pierwsze akta, 1717 do 1741
Wszystkie akta z lat 1717 do 1724, w których wymienione jest nazwisko rodziny, są tu przytoczone — mogą w korzystnym wypadku zawęzić okres pobytu.
- 1717, 7 sierpnia Marzy Nowe. Gertruda Bomertowa asystuje obok Cathariny Cevencowej; chrzestnymi są Carl Henrik i Dorothea Bargen przy urodzeniu Cathariny, córki Jacoba Karpat i jego żony Anny. Kath. KB Schwetz/Swiece 1711–1752, Mormonen Nr. 1194822
- 1719, 11 kwietnia Marzy Nowe. Gertrud Bomertowa jest obok Joannesa Renwansa chrzestną, asystentami są Elias Ellel i Marianna Trechlerowa, przy chrzcie Marianny 17 kwietnia. Kath. KB Schwetz/Swiece 1711–1752, Mormonen Nr. 1194822
- 1719, 18 czerwca Marzy Nowe. Gertrud Pomortowa jest obok Henricusa Mellera chrzestną przy chrzcie Johannesa Szywelbena. Asystentami są Martin Gerc, Jacobus Chel… [reszta nieczytelna, ukryta w zgięciu kartki], Catharina Drotowa. Kath. KB Schwetz/Swiece 1711–1752, Mormonen Nr. 1194822
- 1720, 29 stycznia Marzy Nowe. Fridericus Pomert jest obok Anny Grotowej(?) chrzestnym, asystentką jest Marianna Berentowa, przy chrzcie Marianny, córki Christiana Clossa i jego żony Anny. Kath. KB Schwetz/Swiece 1711–1752, Mormonen Nr. 1194822
- 1720, 24 listopada Swiete (Schwenten). Fridericus Pomert jest obok Barbary asystentem, chrzestnymi są Henricus i Marianna Harnatowa, przy chrzcie Martinusa, syna Augusta Zandzyka(?) i jego żony Barbary. Kath. KB Schwetz/Swiece 1711–1752, Mormonen Nr. 1194822
- 1721, 14 lutego Czaple (Zappeln). Fridericus Pomert jest obok Anny Cybartowej chrzestnym przy chrzcie Elisabeth 16 lutego, córki Joannisa Cholewiusa i jego żony Ewy. Kath. KB Schwetz/Swiece 1711–1752, Mormonen Nr. 1194822
- 1722, 3 kwietnia Stwolno Polskie (Polnisch-Westfalen). Fridericus Pomertus jest obok Cathariny Malonowej asystentem przy chrzcie Henricusa Juliusa, syna Henricusa Janca i jego żony Elisabeth. Kath. KB Schwetz/Swiece 1711–1752, Mormonen Nr. 1194822
- 1722, 30 listopada Marzy Nowe. Urodzenie i chrzest Marianny 8 grudnia, córki Fridericusa Pomerta i jego żony Anny. Chrzestnymi są Joannes Cholevius i Elisabeth Jancowa. Kath. KB Schwetz/Swiece 1711–1752, Mormonen Nr. 1194822
- 1723 Marzy Nowe. Anna Bomertowa jest obok Christiana Grasiny chrzestną przy chrzcie Marianny 25 lipca, córki Michaela Felgera i jego żony Ertmuty. Kath. KB Schwetz/Swiece 1711–1752, Mormonen Nr. 1194822
- 1724, 4 sierpnia Stwolno Polskie. Anna Bomertowa jest obok … Malona chrzestną przy urodzeniu Marianny, córki Davida Mellera i jego żony Anny. Ostatni akt przed trzynastoma milczącymi latami. Kath. KB Schwetz/Swiece 1711–1752, Mormonen Nr. 1194822
-
1737, 23 listopada
Stwolno Niemieckie / Deutsch-Westfalen. Anno 1737 d. 23. 9bris .. Adam Gotkie et Catharina Bomerzowa vidua Par. Svec. in Eccla. Swiatensi interrogavi .. Testibus Joanne Knop?, Jacobo Meyster Paro. Swecensis. Ślub wdowy po Friedrichu (I.) — dowód, że zmarł przed 1737 rokiem.
Kath. K. Schwenten, Mormonenfilmnr. 1194825
Roku 1737, dnia 23 listopada .. zapytałem Adama Gotkiego i Catharinę Bomerzową, wdowę, parafii Schwetz, w kościele w Swiete [Schwenten] .. wobec świadków Joannesa Knopa(?), Jacoba Meystera, proboszcza parafii Schwetz.
- 1741, 23 kwietnia Stwolno Niemieckie / Deutsch-Westfalen. Chrzest Fridericusa, urodzonego 19 kwietnia, syna Johanna Bomerta i jego żony Marianny. Świadkowie chrztu: Johannes Radyia, Catharina Ochomowa. — Pierwszy dowód istnienia drugiej generacji jako osobnego gospodarstwa. Kath. TaufB Swiete / Schwenten 1725–1755, Mormonen-FilmNr. 1194825
Co dają chrzestni. W latach 1717 do 1724 rodzina występuje wyłącznie jako chrzestny albo asystent, przy chrzcinach obcych dzieci — dziewięć razy razem: pięć razy w Marzy Nowe i cztery razy poza wsią, w Klein-Schwenten (1720), w Czaple (1721) i dwa razy w Polnisch-Westfalen (1722 i 1724). Dla wszystkich miejscowości poza miejscem zamieszkania obowiązuje: istnieje zwiększone prawdopodobieństwo, że należy tu przypuszczać rodziny bardzo blisko spokrewnione albo wręcz krewnych, dla których podjęto drogę. Te dziewięć wpisów stoi pojedynczo na stronie współosadników.
Współosadnicy
Nazwiska, które stoją w tych samych aktach
Każdy z tych aktów wymienia obok rodziny rodziców dziecka, chrzestnych i asystentów. Te nazwiska to sąsiedztwo, w którym rodzina przybyła, i nazwiska tych, którzy siedzieli wtedy razem z nią we wsi — trzydzieścioro dwoje, z Marzy Nowe, Swiete, Czaple i Stwolno Polskie.
Stoją teraz pojedynczo na osobnej stronie, jedno po drugim i bez wyboru, każde z aktem, w którym występuje, z miejscowością i datą. Dla badaczy, którzy jedno z tych nazwisk prowadzą we własnej linii, to najkrótsza droga do wspólnych początków osady — a dla autora sposobność, by dowiedzieć się od nich czegoś.
Status społeczny
Cztery kategorie, jedno prawdopodobieństwo
Nie posiadamy żadnych aktów cywilnych, żadnych spisów podatkowych, żadnych dokumentów własności, żadnych obrazów, żadnych dzienników, a przede wszystkim żadnej umowy osiedleńczej. Autor bada więc cztery kategorie zawodowe znane z pruskiej polityki osadniczej.
Pełnorolny gospodarz
Do rozległej ciężkiej pracy i karczowania nieużytków rodzina z siedmioletnim i rocznym synem z pewnością nie była dobrze przygotowana. Z trzech następnych generacji, jak można dowieść, nikt nie prowadził gospodarstwa chłopskiego.
Kätner / Instmann
Kilku członków rodziny staje się później uchwytnych jako Instmannowie, a po 1800 roku jako osiadli Eigenkätnerzy. Pozycja Kätnera jest najbardziej prawdopodobna.
Parobek i służąca
Wyruszać z dwoma nieletnimi synami w daleką, kosztowną podróż, by potem jako osoby bez majątku wejść w stan parobka, nie wydaje się prawdopodobne — całkiem wykluczyć tego nie można.
Rzemieślnik
Friedrich (I.) najwyraźniej nie przybył jako rzemieślnik: jego potomkowie aż do trzeciej i czwartej generacji nigdzie nie pracowali w sposób udokumentowany jako rzemieślnicy.
Jeśli spojrzy się na dalszy rozwój naszych przodków i weźmie pod uwagę doświadczenie, że „jabłko niedaleko pada od jabłoni”, należałoby uznać pozycję Kätnera / Instmanna za najbardziej prawdopodobną!Autor, pierwsza generacja
Życie codzienne
Ziemianka, stodoła, lampa oliwna
Czy dzierżawca-chłop, czy Kätner — osadnik musiał po przybyciu najpierw przedstawić się panu gruntowemu. Dopiero wtedy mógł na wyznaczonym kawałku ziemi zacząć prace porządkowe. W rozrastającej się młodej wsi na pierwszym planie stało całkowicie tworzenie prowizorycznych schronień i karczowanie ziemi.
Pierwszym schronieniem doraźnym była ziemianka albo buda z konieczności: na wpół wkopana w ziemię, z lekkim dachem. Przez takie budy przeszło ostatecznie całe niemieckie chłopstwo w Polsce. Są symbolem tej niewiarygodnej bezpotrzebności, którą osadnicy musieli na siebie przyjąć, aby dojść do w miarę zabezpieczonego bytu na obczyźnie. Woda pochodziła z nowo kopanych studzien, światło z lamp oliwnych.
Dla kobiet oznaczało to obok udziału w pracach infrastrukturalnych wsi i służby dla dworu zapewnienie rodzinie pożywienia na zimę, udział w pracy w ogrodzie i w polu, tkanie płótna i rodzenie dzieci.
Na dzieci czekała praca w ogrodzie i w polu. O nauce szkolnej w pierwszych latach z pewnością nie było mowy; najbliższa szkoła i kościół ewangelicki były początkowo daleko, w Grudziądzu / Graudenz.
- Lata wolności
- z reguły 7 do 8 lat, w zależności od stanu dzierżawionej ziemi
- Początek wolności
- dzień świętego Wojciecha, 23 kwietnia
- Pierwszy czynsz
- święto Marcina, 11 listopada
- Łan
- „gospodarstwo rolne, które można uprawiać jednym pługiem” — około 17 hektarów
- Drewno
- z pańskiego boru, poza tym bezpośrednio od pana
Ustalenie kościelne jest niepełne i samo w sobie mylące: w 1674 roku podczas powodzi woda stała w kościele w Schwetz trzy łokcie wysoko i zniszczyła księgi metrykalne. Dla okresu między 1676 a 1725 zachowały się wyłącznie księgi chrztów; księgi ślubów i zgonów przepadły.
Luka
Trzynaście milczących lat
W 1724 roku Anna po raz ostatni objęła funkcję chrzestnej w Stwolno Polskie. Potem wiadomości o rodzinie się urywają. Dopiero trzynaście lat później, w 1737 roku, kończy się milczenie źródeł. Jeśli Friedrich (I.) i jego obie żony byli do 1724 roku wymieniani niemal co roku jako świadkowie chrztu, rodzina zniknęła teraz jakby zapadła się pod ziemię.
Autor wyciąga stąd wniosek: rodzina opuściła Marzy Nowe. Ciężka choroba i wczesna śmierć drugiej żony Anny od 1724 roku mogłyby być przekonującym wyjaśnieniem — tak że Friedrich (I.), z trojgiem dzieci w wieku około 15, 9 i 2 lat, jako możliwy dzierżawca-chłop nie mógł już utrzymać dzierżawionego gospodarstwa i musiał je przedwcześnie opuścić.
Godne uwagi pozostaje, jak późno zerwał się kontakt z Marzy Nowe: gdy Anna w 1724 roku stawała jako chrzestna w Polnisch-Westfalen, rodzina była więc jeszcze w dalszej okolicy wsi. Nowe miejsce zamieszkania, które wdowa Catharina zajęła po ponownym zamążpóściu, to Deutsch-Westfalen.
Cztery lata po tym ślubie rodzi się tam Gottfried Friedrich (III.), najstarszy syn Johanna Friedricha (II.) i jego żony Marianny. Dlatego tom śledzi dalszy rozwój nowej rodziny i bezpośredniego przodka Friedricha (II.) w następnym rozdziale razem.
Biblioteka rodziny zawiera, jak podaje autor, dla dwóch pierwszych generacji tylko jeden dowód urodzenia — córki Marianne z 1722 roku. Identyfikacja osób udaje się jednak najczęściej zdumiewająco łatwo, ponieważ w całym powiecie Schwetz, z nielicznymi wyjątkami, nie ma podobnie brzmiących nazwisk.
Przegląd
Friedrich (I.) i jego czworo potomstwa
| Nr. | Osoba | Urodzenie | Zgon | Małżeństwo |
|---|---|---|---|---|
| (1.) | Friedrich (I.) Bom(m)ert (Pomert) | około 1685 | około 1737 | trzy małżeństwa: Gertrud, Anna, Catharina |
| 1.1. | Johann Friedrich (II.) Bomert | około 1705–1710 | krótko przed 1759 | około roku 1737 albo przed nim Marianne NN |
| 1.2. | Andreas Bom(m)ert (Bombert) | przed 1717 | nieznany | 12.9.1748 |
| 1.3. | Marianne | 8.12.1722 | nieznany | 25.11.1745 |
| 1.4. | Peter (I.) Bomert | po 1724 | przed 1789 | 1753 i 1757 |
Dzieci
Czworo potomstwa, dwie kwitnące linie
- Johann Friedrich (II.)1.1 · pierwsze małżeństwo Nasz bezpośredni przodek i założyciel głównej linii grudziądzkiej, w której imię wiodące „Friedrich” było przekazywane przez kilka generacji. Po raz pierwszy wymieniony w 1741 roku wraz z żoną Marianną przy urodzeniu syna Friedricha (III.). Rozdział: Główna linia grudziądzka
-
Andreas Bom(m)ert (Bombert)1.2 · pierwsze małżeństwo
Wymieniony tylko w swoim akcie ślubu z 1748 roku, bez podania rodziców, wieku i miejsca urodzenia — 31 lat po przybyciu rodziny do Marzy Nowe. To, że był „Bomertem”, a nie obcym „Bombertem”, wynika ze świadectwa jego brata: 1748, Sept. 12, Konopat Niemiecki. Trauung des Andreas Bombert u. d. Hevam Willowna. Zeugen: Fridericus Bombert u. Martinus Ledlinck? Potem, mimo poszukiwań, nie znaleziono już żadnych dalszych wiadomości o Andreasie.
1748, 12 września, Konopat Niemiecki. Ślub Andreasa Bomberta z panną Willowną. Świadkowie: Fridericus Bombert i Martinus Ledlinck(?).
- Marianne1.3 · drugie małżeństwo Jako jedyna z rodzeństwa urodzona w Marzy Nowe. Wyszła za mąż 25 listopada 1745 roku za Michaela Schywelbena w Swiete Wielkie / Groß-Schwenten; z tego małżeństwa pochodziło co najmniej jedno dziecko, Peter (II.), urodzony 23 kwietnia 1748 roku. Nazwisko występuje w źródłach także jako Schiefelbein, Czywelbom i Cholevius — od polskiego choleva, gwarowo niemieckie Schywelben.
- Peter (I.) Bomert1.4 · trzecie małżeństwo Założyciel istniejącej do dziś linii z Kulm, który swoje imię przekazał następnym generacjom jako imię wiodące. Ożenił się 18 listopada 1753 roku z Evą Cerclau, a 4 czerwca 1757 roku w Grupie z Evą Pomplun. Oboje małżonkowie są w akcie określeni jako robotnicy, „Laboriosus”, a wszyscy obecni jako „Luterani”. Rozdział: Linia z Kulm
Niedola drugiej generacji
Johann Friedrich (II.) przeprowadza się sześć razy, średnio co dwa lata. Jego syn żeni się, wchodząc do rodziny rzemieślniczej — i mimo to pozostaje Instmannem.