Czwarta generacja · 1778 do 1863
Muszkieter, który ruszył na wschód
Peter (III.) Bommert jest piątym synem Instmanna i pierwszym w tej rodzinie, który porzuca rolę. Zostaje pruskim muszkieterem, wyrusza z wojskami pomocniczymi Napoleona aż na Litwę, zostaje gorzelanym, karczmarzem i felczerem — a około 1828 roku emigruje z trzecią żoną do Królestwa Polskiego.
- Lata życia
- * 24 czerwca 1778 w Lubieniu, gmina wiejska Grudziądz · † 10 lutego 1842 w Wisniewo pod Mławą, wtedy Polska pod zaborem rosyjskim
- Małżeństwa
- Trzy. 1808 Justina (Augusta) Böhmfeld · 1826 Louise Ottke · około 1828 Johanna Sophia Ilsabe Greifhahn
- Dzieci
- Czworo z pierwszego małżeństwa, żadne z drugiego, pięcioro z trzeciego. Jego najmłodszy syn Julian, * 1836, jest następnym bezpośrednim przodkiem.
- Zawody
- Muszkieter · Brenner (po polsku gorzelany, wypalacz gorzałki) · karczmarz · według przekazu felczer i znachor
- Miejsca zamieszkania
- Graudenz · Danzig · Groß Schönwalde · Schakenhof · Koboszyn · Miaczyno Małe · Rumoka · Wisniewo
1798 do 1817
Dziewiętnaście lat w mundurze króla
Pobór obejmował mężczyzn dwudziestoletnich. Od około 1798 roku można więc przypuszczać, że Peter był w pruskiej służbie wojskowej — ze służbą, która według reguł Friedricha Wilhelma I była w zasadzie dożywotnia, później ograniczona do dziesięciu lat, a w czasie wojny mogła być przedłużana dowolnie. Stare pruskie listy wojskowe zostały zniszczone w drugiej wojnie światowej; ważnych dowodów brakuje więc na zawsze.
W 1806 i 1807 roku, przy upadku starej armii wobec Napoleona, brał prawdopodobnie udział w obronie Grudziądza albo twierdzy Courbiere. W 1808 roku pojawia się po raz pierwszy z nazwiska jako muszkieter w pułku twierdzy Courbiere pod Grudziądzem, w kompanii majora von Ketterheima — z okazji swojego pierwszego małżeństwa, wpisanego do wojskowej księgi metrykalnej.
W 1811 roku stoi w Gdańsku, w trzeciej kompanii pułku grenadierów „Otto von Diericke”, gdy rodzi się jego córka Augusta Henrietta. Pułk ten wziął w 1812 roku udział w wyprawie przeciw Rosji, dotarł jednak z pruskimi wojskami pomocniczymi pod dowództwem Yorcka tylko do okolic Rygi na Łotwie i stoczył, jak czytają to znawcy wojskowości, dwie „powściągliwe bitwy” — nie chciano dawać sąsiadowi Rosji zbyt wielu powodów do aktów zemsty. Czy był w 1813 roku pod Lipskiem w bitwie narodów, jest do pomyślenia, ale nie wyjaśnione. W bitwach pod Ligny i Waterloo pułk w 1815 roku nie brał udziału.
Jak wyglądało życie rodziny żołnierza, opisuje Bernhard Lindenblatt dla czasów Fryderyka Wielkiego: z ośmiu groszy żołdu na pięć dni żadna rodzina nie mogła żyć. Kobiety musiały najmować się jako służące, a na końcu żony żołnierza nie uznawano nawet za cywilnego zmarłego — przysługiwał jej tylko mały karawan dla ubogich, i żaden żołnierz w mundurze nie mógł jej odprowadzić. Dla czasów około 1800 roku i po 1808 trzeba by to zbadać na nowo.
Decyzja
Dlaczego gorzelany poszedł do Królestwa Polskiego
W 1808 roku Peter był muszkieterem, w 1817 gorzelanym w Groß Schönwalde, w 1829 gorzelanym i karczmarzem w Koboszyn pod Szrenskiem — po drugiej stronie granicy. Między obiema datami leży stan prawny, który czynił ten zawód w Prusach praktycznie niemożliwym.
„… dass das durch die neueste Gesetzgebung hinsichtlich der Abgaben und der Kontrolle dem Branntweinbrennen völlig gleichgestellte Destillieren niemanden auf dem platten Lande gestattet werden soll, als solchen Personen, die zu Destillieren eine Realberechtigung haben, oder ein Grundvermögen von 15.000 Reichstaler nachzuweisen im Stande sind.“ Cytowane według rękopisu
„… że destylowanie, zrównane przez najnowsze ustawodawstwo całkowicie z wypalaniem gorzałki pod względem podatków i kontroli, nie ma być dozwolone nikomu na wsi, jak tylko osobom, które mają prawo rzeczowe do destylowania albo potrafią wykazać majątek gruntowy w wysokości 15.000 talarów.”
Kto nie miał 15.000 talarów majątku gruntowego, nie mógł na wsi destylować. W mieście zniszczyłaby go konkurencja. Wyjściem była granica.
Królestwo Kongresowe · rozporządzenie dla cudzoziemców
- Art. 1
- Każdy obcy rękodzielnik albo rolnik, który osiedla się w Królestwie Polskim, jest na sześć lat zwolniony od wszystkich ciężarów i świadczeń publicznych.
- Art. 6
- Kto przekracza granicę, aby się osiedlić, jest wolny od wszystkich opłat celnych — tak za bydło, jak i za pozostałe swoje rzeczy.
- Art. 7
- Przybywający mogą przekraczać wszystkie punkty celne bez wyjątku, muszą się jednak zgłosić w najbliższym urzędzie policji granicznej, aby dowieść, że nie są podejrzani o żadne przestępstwo.
- Art. 8
- Wszyscy tak legitymowani cudzoziemcy stoją pod szczególną ochroną Komisji Spraw Wewnętrznych i Policji.
Co wyciąga z tego kronika. Emigracja Petera nie była ucieczką przed biedą w wąskim sensie, lecz decyzją zawodową, z sześcioma latami wolności podatkowej jako bodźcem. Autor porównuje ją wyraźnie z emigracją Friedricha (I.) sto lat wcześniej — i nazywa ją równie brzemienną w skutki.
Zawód
Gorzelany, karczmarz, felczer
Dwa obrazy z rękopisu objaśniają ten zawód — mielenie zboża do kadzi zaciernej oraz samego gorzelanego, którego autor nazywa „Destilleur albo Brenner, po polsku gorzelany”.
Dla gorzelanego na podorędziu było prowadzenie gospody, i rzeczywiście Peter raz występuje wyraźnie jako karczmarz: w Miaczyno Małe, wsi z dwunastoma domami, trzema murowanymi budynkami, 151 mieszkańcami i młynem. Gorzelany, który szynkuje, jest zarazem człowiekiem z kontaktem z klientami — a w czasach bez lekarzy człowiekiem, który używa gorzałki jako środka dezynfekującego, przeciwbólowego i znieczulającego.
Z dwóch opowieści, które Heinrich Bomert zebrał od starych ludzi, pochodzi obraz „znachora”: „Er hieß genauso wie sie, nur etwas anders … es war ein schöner Mann, sehr um das Arbeitsvolk besorgt, hielt sich verhöhlt vor den Russen und verschwand manchmal für ein paar Jahre. Beide wußten, daß er das Volk heilte wie ein …” Autor uznaje przesadę za prawdopodobną, a rolę felczera — „półlekarza” między lekarzem a sanitariuszem — za wiarygodną.
„Nazywał się tak samo jak oni, tylko trochę inaczej … był to piękny mężczyzna, bardzo troszczący się o lud roboczy, trzymał się z dala od Rosjan i znikał niekiedy na kilka lat. Obaj wiedzieli, że leczył lud jak …”
1829 do 1842
Cztery miejsca zamieszkania, ledwie dziesięć kilometrów
W Prusach Peter zmieniał miejsce co dwa lata. W Polsce promień się zmniejsza: cztery miejsca zamieszkania między Koboszynem, Miaczynem Małym, Rumoką i Wisniewem leżą około dziesięciu kilometrów od siebie i zbliżają się do miasta Mława.
- 1829 · KoboszynJako gorzelany i karczmarz pod SzrenskiemMaleńka wieś: dziewięć domów, 115 mieszkańców, ale z własną gorzelnią. W listopadzie rodzi się córka Paulina Joanna.
- 1831 · Miaczyno MałeDwanaście domów, trzy z nich murowane, 151 mieszkańców, jeden młynJedyna wzmianka o Peterze jako karczmarzu. Najstarsza córka z pierwszego małżeństwa, Augusta Henrietta, wychodzi tu za mąż w listopadzie 1831 roku za młynarza Fryderyka Ladwicha.
- 1834 – 1837 · Rumoka25 domów, 408 mieszkańcówUrodzenie córki Karoliny w 1834 roku w Rumoce, chrzest w Lipowcu Kościelnym. W 1836 roku rodzi się tu syn Julian — następny bezpośredni przoddek. Córka Ludovika wychodzi w 1837 roku za majstra tkackiego Andrzeya Perłowskiego.
- 1842 · WisniewoOstatnie miejsce zamieszkania, blisko powiatowego miasta MławaTu umiera Peter 10 lutego 1842 roku. Akt zgonu nazywa go „gorzelany tamże“ — gorzelany tutejszy — i odnotowuje, że jego rodzice już nie żyją, a „imienia i zawodu nieznani”.
Trzy małżeństwa
Trzy kobiety, ośmioro dzieci, dwa okresy wdowieństwa
- 1808 – 1825Justina, zwana też Augustą, z domu Böhmfeld · * 1785, † 21 lipca 1825 w Schakenhof na „suchoty”.
Córka gorzelanego Johanna Böhmfelda — tego samego cechu, w którym Peter później zarabiał na chleb. Czworo dzieci. Gdy Augusta umierała, najstarsza córka miała czternaście lat. - 1826 – 1829Louise Ottke · * około 1793, † między 1827 a 1829 rokiem.
33 lata w chwili ślubu 22 stycznia 1826 roku w Schakenhof pod Bischofswerder, jedyna córka „byłego żołnierza” Johanna Ottkego ze Stangenwalde. Po urodzeniu martwego syna w listopadzie 1826 roku umiera. Jej aktu zgonu dotąd nie odnaleziono — tu zieje luka w biografii, w którą wpada także trzecie małżeństwo.
49 lat podaje dla Petera akt ślubu — najwiarygodniejsza z wszystkich danych o wieku i dowód roku urodzenia 1778. - około 1828 – 1842Johanna Sophia Ilsabe Greifhahn · * 21 lipca 1798, ochrzczona 24 lipca w Stralsundzie, † po 28 października 1863 roku.
Córka Joachima Wilhelma Greifhahna z Demmin i Sofii Dorothei Frank z Klein Cordshagen, którzy pobrali się 12 października 1797 roku w Stralsundzie. W chwili ślubu Peter miał 50 lat, Johanna 20 — a w gospodarstwie żyło co najmniej troje nieletnich dzieci.
Jej nazwisko polskie akta zniekształciły na Grzyfanchow, Hanow i podobnie, co długo utrudniało badania. Jej podpis brzmi „Bommert”.
Wdowa po 1842 roku. W chwili śmierci Petera Johanna była ponownie w ciąży. Pięć miesięcy później stała na czele gospodarstwa z pięciorgiem nieletnich dzieci, w tym niemowlęciem: Florentyna Albertyna, urodzona 3 lipca 1842 roku, zmarła po czterech miesiącach. W styczniu 1843 roku, po rocznym okresie oczekiwania, wyszła za tkacza płótna Floriana Ludwikowskiego, 53 lata, z Freudenthal w Preußisch Eylau, w ewangelickim domu bożym w Mławie.
Zerwanie z tradycją imion po czterech generacjach. Autor odnotowuje, że Peter „radykalnie zrywa z tradycją pierwszych generacji”: imię wiodące Friedrich — noszone nieustannie przez cztery generacje — kończy się tutaj, być może dlatego, że kojarzyło się „zbyt prusko”. Synowie noszą imiona Henrich Wilhelm Napoleon, Andreas, Julian; córki Augusta Henrietta, Ludovika, Paulina Johanna, Karolina, Justina, Florentyna Albertina. Wzorcami są władcy niemieccy, pruscy, francuscy i rzymscy — dla dziewcząt zapewne szlacheckie damy.
Badanie pewnego przekazu
Francuski oficer, którego nie było
Heinrich Bomert zaczął historię rodziny od legendy o pochodzeniu: gdzieś pod Paryżem miała żyć rodzina de Bonmert; jeden z synów miał studiować medycynę i zniknąć, aby dwa lata później wrócić jako porucznik w armii Napoleona. Zimą 1813 roku kolumna wozów miała zatrzymać się w polskim majątku pod Sierpcem, ciężko ranny francuski oficer miał tam zostać ukryty, wyleczony i poślubiony przez córkę właściciela majątku. Od niego, jak mówi legenda, pochodzi nazwisko „de Bonmert” i rodzina w Polsce.
Autor szukał tego przez lata — we wszystkich katolickich parafiach podanego obszaru, kartka po kartce, w archiwaliach hugenockich, w paryskim archiwum uniwersyteckim. Wynik jest przygnębiający i jasny: w Paryżu nie dało się wykazać żadnego studenta medycyny o nazwisku de Bonmert, żadnego takiego lekarza ani oficera w otoczeniu Napoleona, żadnego hugenoty i w ogóle żadnego takiego nazwiska w ówczesnej całej Francji.
Co pozostaje, to dwa słabe ślady. Na północ od Paryża leży miejscowość Saint Bomer albo Saint Bomert, nazwana od założyciela klasztoru z ósmego wieku, mnicha imieniem Baudomirus — nazwa miejscowości mogła posłużyć za „z okolic Paryża”. A w akcie urodzenia ciotki Karoliny z 1834 roku w Rumoce nazwisko ojca daje się z powodu nieparzystej liczby łuków przy dwóch „mm” rzeczywiście odczytać jako „Piotr Bomnert”, a nie „Bomert”.
Jako twórcę legendy wskazuje autor nie dobrodusznego Heinricha, lecz jego kuzyna Juliana (II.), krewnego zainteresowanego renomą w kręgach szlacheckich.
A jądro? Udział Petera w wyprawie na Rosję uchodzi za pewny, jego rola felczera jest wiarygodna, wybór imienia Napoleona dla syna jest faktem. Prawdziwym bohaterem, pisze autor, jest „der kleine aber starke Musketier Peter ohne Pferd” — „mały, ale silny muszkieter Peter bez konia”, nie oficer na papierze.
- Szukano w
- parafie katolickie w rejonie Sierpca · archiwalia hugenockie · archiwum uniwersyteckie w Paryżu
- Znaleziono
- Nic. Żadnego studenta, żadnego lekarza, żadnego oficera, żadnego hugenoty tego nazwiska.
- Pozostaje
- Saint Bomer pod Paryżem (ósmy wiek, mnich Baudomirus) · odczyt „Bomnert” w akcie z 1834 roku · podziw rodziców dla Napoleona
- Twórca
- Julian (II.), kuzyn Heinricha, według oceny autora
Przypadek osobny
Anna „Maria” Bommert — hochsztaplerka, złodziejka i postać literacka
Brat Petera, Gottfried Friedrich (IV.), był rzeźnikiem w Neudorf pod Grudziądzem. Jego trzecia córka, urodzona w 1805 roku, była w 1830 roku poszukiwana listem gończym w dziennikach urzędowych Marienwerderu — jako złodziejka, z rysopisem co do centymetra.
O podawanych w listach gończych latach. Oba listy gończe przejęto dosłownie, ich dane są jednak danymi policyjnymi i mogą być fałszywe: w 1830 roku podaje się, że Anna Maria ma 26 lat, w 1841 trzydzieści pięć. Rękopis trzyma się poświadczonego w Neudorf roku urodzenia 1805 (s. 59) i pozostawia obok odbiegające dane listów gończych, zamiast je wygładzać.
Rysopis z 1830 roku
- Pochodzenie
- miejsce urodzenia i pobytu Neudorf pod Grudziądzem, ewangelickie, 26 lat
- Wzrost
- 4 Fuß 4 Zoll. W miarach pruskich — stopa 37,66 cm, cal jedna dziesiąta stopy — to około 1,66 metra.
- Wygląd
- włosy czarne, czoło wysokie, brwi ciemne, oczy niebieskoszare, broda spiczasta, budowa twarzy owalna, cera zdrowa, postać smukła
- Mowa
- niemiecki i polski
- Uwaga
- „Zähne gesund und voll” (zęby zdrowe i pełne), „Mund gewöhnlich” (usta zwykłe) — i „kleine und platte Nase” (mały i płaski nos). Autor komentuje: małego, płaskiego nosa nie było w rodzinie nigdy. Naprawdę Bommert? A może kradzież tożsamości?
Dziesięć lat później
Drugi opis
To nie było jej ostatnie zatrzymanie, a z Berlina przyszły rzeczy ciekawe. Opis z 1841 roku pokazuje trzy istotne zmiany: włosy przerzedziły się i wymagały peruki. Poważniejsza sprawa — kobiecie brakowało wszystkich zębów górnej szczęki, które dziesięć lat wcześniej opisano jako pełne. Nowością jest jednostronnie obniżony bark.
Autor czyta to medycznie: obniżenie barku jest typowe po gwałtownym upadku z rozerwaniem stawu barkowo-obojczykowego, a opisywana już chrypka może wskazywać na tryb życia z niepogodą i alkoholem. „Man braucht nicht viel Phantasie, um eine Prognose ihres weiteren Lebens abzugeben. Schade.” — „Nie trzeba wiele wyobraźni, by wystawić prognozę jej dalszego życia. Szkoda.”
Po ostatniej ucieczce najwyraźniej nigdy nie została w Prusach schwytana. Berlińskie sądownictwo przypuszczało, że udała się do Polski i dłużej przebywała w Warszawie; pewien później osadzony w Grudziądzu przestępca imieniem Carl Friedrich Krüger podał, że pozostawał z Bommert w Warszawie w związku miłosnym.
Dwa listy gończe, dwie różne dane. List gończy z 1830 roku podaje 26 lat i wzrost czterech stóp i czterech cali, w przeliczeniu około 1,66 metra. List gończy z 1841 roku zaczyna się od słów „Die verfolgte Bommert” („ścigana Bommert”) i wymienia dalsze nazwiska: Luednow, Berchan, Lenz, von Lenz, von Brünn, von Brüning, Baronin von Brünings, Gräfin Schwerin. Podaje ją jako „ungefähr 33 Jahre” („około 33 lat”), podczas gdy autor liczy jej na ten rok 35 lat, i wymienia wzrost odbiegający o kilka cali. Obie dane nie dają się pogodzić; uderzające jest, że te same znamiona powracają w obu wypadkach, tylko w innym natężeniu — płaski do szerokiego nos, chrypka, a w 1841 roku dodatkowo peruka, brak górnych zębów i wyżej stojący prawy bark.
„Anna Maria war ganz offenbar eine hochintelligente, praktisch veranlagte, sehr starke Persönlichkeit mit großer krimineller Energie ausgestattet, die ihre Anlagen und Fähigkeiten optimal koordinieren und entfalten konnte. Die Umwelt, in der sie groß wurde, konnte ihr aber nicht das bieten, um ihre Fähigkeiten auf ordentlichem Weg in einen sozialen Aufstieg umzumünzen.“ Autor o Annie Marii Bommert
„Anna Maria była całkiem wyraźnie osobą bardzo inteligentną, praktycznie usposobioną, o bardzo silnej osobowości i wielkiej energii przestępczej, która potrafiła swoje zadatki i zdolności optymalnie koordynować i rozwijać. Środowisko, w którym wyrosła, nie mogło jej jednak dać tego, co pozwoliłoby zamienić jej zdolności na drogę uczciwą w awans społeczny.”
Czy ona do tego należy? Autor odpowiada na to pytanie wyraźnie „tak” — i nie tylko „tak”: jej „wola przetrwania, elastyczność i pomysłowość oraz spontaniczna kreatywność czynią z niej nie tylko członka absolutnie należącego do rodziny, ale w tych rysach zarazem wzór, a jeśli chodzi o dalekowzroczność, moralność i odpowiedzialność, także postrach”. Otwarte pozostają jej stacje w Bromberg (Bydgoszcz), Thorn (Toruń) i Elbing oraz pytanie, czy w końcu wróciła do Królestwa Kongresowego i Warszawy.
Dzieci
Dziewięcioro dzieci z trzech małżeństw
| Nr. | Imię | Urodzenie | Miejsce | Dalsza droga |
|---|---|---|---|---|
| 1.1 | Augusta Henrietta | 29.01.1811 | Danzig | Ochrzczona 3 lutego 1811 w wojskowej księdze metrykalnej Gdańska. W 1827 roku chrzestna w Bischofswerder. W 1831 roku wychodzi w Szrensku za młynarza Fryderyka Ladwicha. |
| 1.2 | Ludovika | około 1816 | Graudenz | Rok urodzenia wyliczony. Wychodzi 30 kwietnia 1837 roku w Lipowcu Kościelnym za majstra krawieckiego Andrzeya Perłowskiego z Narzyma. |
| 1.3 | Andreas / Andrzey | około 1817 | Groß Schönwalde | Rok urodzenia wyliczony. Jako murarz w Jezewie i Zarzycach; żeni się w 1851 roku z Wiktorią Krajewską. Jego syn Teofil zakłada gałąź rodziny pod Zbikowem w pobliżu Warszawy. |
| 1.4 | Henrich Wilhelm Napoleon | 1818 | Groß Schönwalde | Dalszych wiadomości brak; zmarł zapewne młodo. |
| 2. | Z drugiego małżeństwa nie wyszło dziecko, które dożyło. Po urodzeniu martwego syna w listopadzie 1826 roku Louise Ottke zmarła między 1827 a 1829 rokiem. | |||
| 3.5 | Paulina Joanna | listopad 1829 | Koboszyn | W 1854 roku wychodzi w Jezewie za Josefa Sachsa. Jest gospodynią u nauczyciela Edwarda Stocka w kolonii Maszewo i umiera w 1863 roku dzień po urodzeniu córki Weroniki. |
| 3.6 | Karolina | 25.08.1834 | Rumoka | Ochrzczona w Lipowcu Kościelnym. Dwa małżeństwa, w obu kowal: Marcin Stankiewicz i jeszcze jeden. Miejsce urodzenia podaje później uporczywie jako Siemiątkowo. |
| 3.7 | Justina | około 1835 | nieznane | Akty urodzenia dotąd nie odnaleziono. W 1857 roku rodzi w Gilinie nieślubnego syna Josefa — jego potomkowie zakładają nową, noszącą to nazwisko linię pod Żyrardowem; jego brat Ludwik dalszą gałąź na warszawskiej Woli. |
| 3.8 | Julius / Julian | 23.10.1836 | Rumoka | Nasz bezpośredni przodek. W 1863 roku jeszcze robotnik, wkrótce potem zostaje młynarzem i właścicielem młyna. W 1863 roku żeni się w Płocku z Anną Posciadlowską z Parzenia; jego matka Johanna jest obecna na ślubie. |
| 3.9 | Florentyna Albertyna | 03.07.1842 | Wisniewo | Urodzona pięć miesięcy po śmierci ojca; zmarła w tym samym roku w wieku pięciu miesięcy. Przyczyny zgonu nie podano. |
Awans do wiejskiej klasy średniej. „U dzieci widać równomierny rozwój potomstwa z pierwszego małżeństwa: trafiły na dobre miejsce — najstarsza wyszła za młynarza, druga za majstra krawieckiego, najstarszy syn został murarzem. Solidniej po pierwszych stu latach w biedzie być nie mogło.” Dzieci z trzeciego małżeństwa rozwinęły się bardziej różnorodnie.
O podawanych latach. Polskie akta wymieniają Petera z 61, 72 i 70 latami, podczas gdy pruski akt ślubu z 1826 roku podaje dla niego 49 lat. Dane w polskich wpisach są o 5 do 14 lat za wysokie — spisywano je ze spojrzenia, nie z papierów. Wiarygodna jest wyłącznie pruska informacja: rok urodzenia 1778.
Na końcu stoi wnuczka o imieniu „Ciel”
Z legendy o pochodzeniu pozostaje jedno imię: wnuczka legendarnego Francuza otrzymała po nim imię „Ciel” — niebo. W załączniku stoi to, co rękopis zbiera o pochodzeniu, stanach i latach dotyczących Polski.