Przedmowy i wstęp
Przeciw zapomnieniu, dla zrozumienia
Kronika rodziny Bomert obejmuje dziesięć generacji. Niniejszy tom drugi śledzi wątek linii męskiej od emigracji do Polski w roku 1716/17 aż do narodzin roku 1863 — i opracowuje przekaz pierwszej historii rodziny, która napisana została na wygnaniu.
- Autor
- Jürgen Bomert
- Pierwowzór
- Pierwsza pełna kronika rodziny pióra Heinricha (Henryka) Bomerta, 1909–1981, powstała „na wygnaniu” po angielsku, niemiecku i polsku
- Zakres
- Dziesięć generacji ogółem; tom ten omawia pierwszą do czwartej, lata 1717 do 1863
- Dalsze tomy
- Tom 1, „Pradzieje wraz z pochodzeniem rodziny”, istnieje w zarysie i jest w opracowaniu. Tom 3 ma omówić generacje, które Heinrich jeszcze osobiście znał.
Przedmowa I
Kto śledzi tylko wątek linii męskiej, traci połowę nieba
„Betrachte beizeiten unvoreingenommen und mit offenen Augen den Lauf Deines Lebens“, beginnt der Verfasser, „und werde dir bewusst, wie viele Flüsse darin münden, die dich formen und nähren, fördern oder auch hemmen, und erfahre und ergründe einen Teil Deiner selbst. Allein aber bist Du ein Nichts.“
„Rozważ zawczasu, bez uprzedzeń i z otwartymi oczyma, bieg swojego życia”, zaczyna autor, „i uświadom sobie, ile rzek do niego wpływa, które cię kształtują i karmią, wspierają albo też hamują, i poznaj oraz zgłęb cząstkę samego siebie. Sam jednak jesteś niczym.”
Kronika — mówi się dalej — może tworzyć świadomość własnej i rodzinnej przeszłości oraz rzucać światło na to, co przyszłe. Łączy umarłych i żywych, niby wirtualnie budzi umarłych, czci ich staranie, ich pracę i ich troskę o dzieci — i tym samym zapewnia im „życie wieczne”.
To, że śledzi się tu tylko drzewo rodziny Bomert, czyli linię męską, autor broni nie jako pełni, lecz jako wyboru: wyjątkowe znaczenie linii żeńskich staje się widoczne w rozstrzygających miejscach, „wszak połowa nieba należy do nich”. Pełna lista przodków jest niemożliwa już choćby rachunkowo — dziesięć generacji daje w samej dziesiątej generacji 512 przodków.
Ograniczenie nie jest więc tylko stratą, lecz także zyskiem: w świecie dawniej silniej zdominowanym przez mężczyzn rozwój rodziny można prześledzić wzorcowo. „Der soziale Status des Vaters präformierte statistisch gesehen den Status seiner Nachkommen.“
Status społeczny ojca preformował statystycznie rzecz biorąc status jego potomków.
„Was Du nicht aufschreibst, ist nie geschehen.“ Myśl przewodnia przedmowy
„Czego nie zapiszesz, nigdy się nie zdarzyło.”
Tło tej pracy. Dwie wielkie cezury zniszczyły, zdaniem autora, przekaz: wojna trzydziestoletnia i druga wojna światowa. Obok nich stoi nieszczęście w skali małej — spalone księgi metrykalne, zalanie wodą, bez potrzeby porzucone archiwalia. A na mikropoziomie rodziny: historie, które opowiadano i przekazywano dalej, a potem ginęły wraz ze śmiercią opowiadającego.
Przedmowa II
Podziękowanie dla wielu pomocników
„Eine Chronik ist nie die Arbeit eines Einzelnen allein.“ Autor wymienia swoich braci, Egona i Petera, obok nich Bogdana i Otto Schienke — oraz pewną badaczkę dziejów rodziny, której własna historia jest niezwykła.
„Kronika nigdy nie jest pracą jednego człowieka.”
Współpracownicy
Rodzina i otoczenie
Egon i Peter, bracia autora; Bogdan i Otto Schienke. Im należy się podziękowanie za przyczynki, wspomnienia i materiały — wśród nich pierwsza wersja kroniki Heinricha, którą ten w 1973 roku zadedykował z Australii swojemu bratankowi Egonowi.
Poszukiwania
Dana Pufahl
„Bardzo zaangażowana badaczka dziejów rodziny”, która według słów autora „bezinteresowną pomocą decydująco współprzyczyniła się do niejednego przełomu”. Później ustaliła, że jej własni, szeroko rozgałęzieni przodkowie wykazują w XIX wieku rodzinne powiązania z tą rodziną.
„Letztendlich, so sagt uns dies, ist die Welt eine große Familie.“ Gdzie w tekście obok siebie stoją różne daty ślubu albo zgonu, pochodzą one często z tego podwójnego ustalenia.
„Ostatecznie, mówi nam to, świat jest jedną wielką rodziną.”
Przedmowa III
Karta po karcie od wujka, który pisał na wygnaniu
„Karta po karcie” opracował autor pierwszą kronikę swojego wujka Heinricha Bomerta — spisaną ręcznie, przeważnie w „własnej pod względem gramatycznym, staroświeckiej niemczyźnie wschodniej”. Z tego powstał plan, by zapisom dać podstawę archiwalną, naukowo uzasadnioną, i uzupełnić je tam, gdzie stało się to konieczne.
Powstały one w najtrudniejszych warunkach: na wygnaniu, po angielsku, niemiecku i polsku, bez praktycznie dobrych możliwości wglądu w stare dokumenty i bez odpowiedniego materiału kartograficznego. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych po drugiej wojnie światowej Heinrich napisał dwie wersje o niewielkich różnicach w treści — jedną dla swojej córki Elizabeth, jedną dla krewnych.
Czego mu przy tym brakowało, opisuje sam: „Bis 1948 hatte ich eine grosse Landkarte von Polen (1 mal 1,5 m), eine zweite von Deutschland, dort hatte ich jeden Ort, der mich betraf, schön bezeichnet. Leider wurden sie mir gestohlen — weil es tatsächliche Seltenheiten waren, jedes Dorf, sogar einzelne Häuser.“
Do 1948 roku miałem dużą mapę Polski (1 na 1,5 m), drugą Niemiec; miałem tam pięknie oznaczone każde miejsce, które mnie dotyczyło. Niestety zostały mi skradzione — bo były to prawdziwe rzadkości, każda wieś, nawet poszczególne domy.
Heinrich zmarł pod koniec lat siedemdziesiątych w następstwie cukrzycy, między innymi po amputacjach kończyn, „ale nie zmęczony pisaniem i malowaniem”. Oprócz kroniki pozostawił liczne fotografie. „Ohne seine Auswanderung wäre die Geschichte vielleicht nie, sicherlich nicht so, geschrieben worden.“
Bez jego emigracji historia może nigdy, a z pewnością nie w ten sposób, nie zostałaby napisana.
Autor odnotowuje wyraźnie, że jako małe dziecko był jeszcze trzymany przez Heinricha na rękach, a później już go nie spotkał: „Es ist mir daher ein Anliegen, ihn für seine für die Familie so verdienstvolle Arbeit zu ehren.“
Jest mi więc sprawą ważną, uczcić go za jego tak zasłużoną dla rodziny pracę.
Pierwsza legenda
Lekarz z okolic Paryża, który dotarł aż do Moskwy
Heinrich Bomert zaczął swoją kronikę od legendy o pochodzeniu: młody lekarz imieniem Julian de Bonmert, pochodzący z okolic Paryża, miał w 1812 roku pójść z armią napoleońską aż do Moskwy, a ranny w panicznym odwrocie być pielęgnowany w Polsce i tam pozostać. Autor pisze, że ta opowieść „ma całkiem spory rdzeń historyczny” — historia pochodzenia rodziny jest według dzisiejszego stanu wiedzy obalona.
Co pozostaje, opisuje sam z wielkim upodobaniem do tej opowieści: „Dieser abenteuerlichen, in Frankreich startenden Erzählung folgend, erhielt Heinrichs Enkelin den wohlklingenden französischen Vornamen ‚Ciel‘, ‚der Himmel‘ und damit ‚die Himmlische‘.“
Idąc za tą awanturniczą opowieścią, która zaczyna się we Francji, wnuczka Heinricha otrzymała dźwięcznie brzmiące francuskie imię „Ciel”, „niebo”, a więc „niebiańska”.
I przyznaje, czego legenda dokonała: miała „tę wielką zaletę, że budziła bardzo wiele zainteresowania, porywała wyobraźnię i tym samym rodziła ducha badawczego”. Czy nowa legenda początku, opowiedziana w tomie pierwszym, potrafi wywołać takie samo napięcie, pyta sam — i pozostawia odpowiedź otwartą.
O sprawdzeniu legendy. Czego szukano we Francji i w polskich parafiach i co z tego wynikło, podaje rozdział o czwartej generacji: Francuski oficer, którego nie było.
„Wir formen die Leben der Vorfahren zu Bildern nach unseren Vorstellungen.“ Autor o obchodzeniu się z biografiami
Życie przodków kształtujemy na obrazy według naszych wyobrażeń.
Samokontrola piszącego. „Biographien über nicht mehr Lebende sind insofern ‚leichter‘ zu verfassen, da diese sich nicht mehr wehren können. Wir dürfen uns von ihnen physisch befreit ein Bild machen, wie es uns gefällt. Ohrfeigen können sie nicht mehr verteilen. Damit sagt das Bild am Ende vielleicht mehr über den Schreiber aus als über sie.“
Biografie o ludziach już nieżyjących pisze się o tyle „łatwiej”, że nie mogą się już bronić. Uwolnieni od nich fizycznie, możemy tworzyć sobie o nich obraz, jaki nam się podoba. Policzków rozdać już nie mogą. Obraz ten mówi więc w końcu być może więcej o piszącym niż o nich.
Z przedmowy
Klatka pisarza
Du bist nur vergangener Wanderer Erkunder.
Du siehst auf Papier entstehen und vergehen.
Kennst nicht ihre Wahrheiten, siehst nicht ihre Wunder,
Nicht die Mühsal, nicht die Qual,
nicht ihr stilles Sinnen,
lautes Lachen und ihre Verehrer`Innen.
Du magst forschend rück- und sternenwärts jagen,
und fühlst doch nie ihr Herz – nur Dein eigenes fragendes: noch schlagen.
Jürgen Bomert
Jesteś tylko badaczem minionych wędrowców.
Widzisz, jak na papierze powstają i przemijają.
Nie znasz ich prawd, nie widzisz ich cudów,
ani znoju, ani męki,
ani ich cichego dumania,
głośnego śmiechu i ich wielbicieli — kobiet i mężczyzn.
Możesz w badaniach gonić wstecz i ku gwiazdom,
a nigdy nie poczujesz ich serca — tylko własne, pytające: jak jeszcze bije.
Autor umieścił ten wiersz w tym miejscu, w którym mówi, że biografie o ludziach już nieżyjących pisze się „łatwiej”. Nie jest to więc ozdoba, lecz samosprawdzenie — i dla czytelnika najjaśniejsze miejsce w tomie: o tym, jak daleko historia rodziny sięgać może i gdzie się kończy.
Wstęp do nowej kroniki
Jak zbudowany jest ten tom
„Der Schleier über die unbekannte oder graue Vergangenheit unserer Vorfahren lichtet sich allmählich Stück für Stück“, pisze autor — i dodaje to, co towarzyszy każdym poszukiwaniom rodzinnym: „Jede neue Antwort wirft auch neue Fragen auf.“
„Zasłona nad nieznaną albo szarą przeszłością naszych przodków podnosi się stopniowo, kawałek po kawałku”, pisze autor — i dodaje to, co towarzyszy każdym poszukiwaniom rodzinnym: „Każda nowa odpowiedź rodzi też nowe pytania.”
Rozdziały podążają za generacjami
Od pierwszej generacji, osadnika Friedricha (I.), do czwartej, którą tworzą Peter (III.) Bommert i jego bratanica Anna Maria. Część dokumentów włączono do tekstu jako oryginalne fragmenty, pozostałe stoją z uwagami w załączniku.
Załącznik ma dwie części
Część rodzinną — dokumenty, uwagi i „nagi” ciąg pokoleń — oraz część ogólną, która opisuje warunki, w jakich rodzina żyła: gospodarkę wiejską, stany, pochodzenie osadników, historię Polski.
Trzy dzieła powracają nieustannie
„Geschichte des Kreises Schwetz” Maerckera, pruskie katastry kontrybucyjne z lat 1772/73 oraz polski „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego” z lat osiemdziesiątych XIX wieku.
Katastry jako źródło. Sporządzono je po aneksji Prus Zachodnich dla ustalenia podatków i opierają się właśnie na starszych stosunkach — dlatego w załączniku 2 przytoczono je wyciągami dla wsi pierwszych siedzib. Dla Instmanna (parobka zobowiązanego do dworu), jakim był Gottfried Friedrich (III.), wpis bez krowy i bez świni jest najdokładniejszym dowodem, jaki zna przekaz.
Tom trzeci. Kronika Heinricha jest dla tego drugiego tomu nieodzowna — jeszcze bardziej jednak dla planowanego trzeciego, który omawia generacje, jakie Heinrich jeszcze osobiście znał. Tam mają jako kronikarze dołączyć dalsi świadkowie czasu.
Na zakończenie wstępu
Szeroki łuk — i granica tego wydania
Autor kończy swój wstęp szerokim łukiem geopolitycznym, który sięga od wczesnego średniowiecza aż do współczesności: od ekspansji zachodnich cesarzy i Zakonu Krzyżackiego, przez bitwę pod Tannenbergiem w 1410 roku, rozbiory Polski i nieudane próby podboju na Wschodzie, aż do konfliktów współczesnych. W tym fragmencie autor wyraźnie zajmuje stanowisko polityczne.
Dlaczego ten fragment nie jest tu przytoczony dosłownie. Nie należy on do historii rodziny, a jego części dotyczące bieżącej polityki są sporne. Wydanie to go nie przejmuje, ale nań wskazuje: stoi w rękopisie na końcu wstępu i można go tam przeczytać w całości.
Perspektywa
„Wer wird sie weiter führen?“
„Kto ją dalej poprowadzi?”
„Schließlich stellt eine Niederschrift von Familiengeschichte nur ein offenes Programm dar, die jeder mit Leben, mit Zutun und Abtun verändern und ergänzen kann.“ Tym pytaniem kończy się przedmowa — i jest to właściwe zadanie tego tomu. Rozdziały, które następują, są próbą odpowiedzi.
W końcu zapis historii rodziny jest tylko otwartym programem, który każdy może zmieniać i uzupełniać życiem, swoim działaniem i zaniechaniem.