Załącznik 2 · Trzy źródła historyczne
Trzy wsie, w których siedziała rodzina
Rozdziały wymieniają miejsca zamieszkania, ale ich nie opisują. Czyni to niniejszy załącznik — na podstawie trzech źródeł, na których opiera się przedstawienie pierwszych pięćdziesięciu lat: dzieła Maerckera o historii powiatu Schwetz (Świecie), pruskich katastrów kontrybucyjnych z lat 1772/73 oraz spisów sąsiedzkich, w których pojedynczo wymieniono każdą osobę, każde zwierzę i każdy łan.
- Marzy Nowe
- Neu-Marsau, cel osiedlenia w latach 1717–1724, w starostwie Swiece (Starostei) / powiecie Schwetz (świecki)
- Stwolno Niemieckie
- Deutsch-Westfalen, Amt Schwetz (urząd w Świeciu) — siedziba reszty rodziny od 1737 roku
- Muntawy
- Muntau, po lewej stronie Wisły — siedziba Instmanna (parobka zobowiązanego do dworu) Gottfrieda Friedricha (III.) w roku katastralnym 1772/73
- Źródła
- Maercker, Geschichte des Kreises Schwetz · Westpreußisches Kontributionskataster 1772/73 · Emphyteutische Privilegien und Anschläge des 18. Jahrhunderts
Designation osób znajdujących się we wsi Muntau, ich stanu inwentarza i liczby łanów.
Spis stanu osobowego i majątku w kolumnach: nazwisko, właściwość, liczba mężczyzn i kobiet, synów i córek powyżej i poniżej dwunastu lat, parobków i służących — następnie konie, źrebaki, woły, krowy, młode bydło, owce, kozy i świnie, na końcu łany, morgi i pręty kwadratowe. Tom 2, załącznik 2Miejsce docelowe
Marzy Nowe — wieś bez historii założenia
„Co jest szczególnego w tym miejscu, na co się tu właściwie zdecydowano?", pyta autor — i musi najpierw przyznać istnienie luki: historia założenia i osadnictwa tej wsi nie istnieje. „Szczególnie bolesny jest brak umów osadniczych, które dałyby jasność co do przybycia rodziny i jej początkowego statusu."
To, co mimo to można powiedzieć, pochodzi z porównania kilku źródeł — i daje obraz wsi szlacheckiej, która była odgałęzieniem starszej Alt-Marsau. Neu-Marsau leżało na zachodnim skraju doliny Wisły, w bezpośrednim sąsiedztwie miejscowości kościelnej Swiete (Schwenten), w której rodzina chrzciła, brała śluby i grzebała swoje dzieci.
Dla przybyszów miejsce było pod wieloma względami korzystne: ziemię trzeba było dopiero przygotować, w pierwszych latach warunki podlegały więc negocjacjom; nie było żadnej starej wspólnoty wiejskiej, która mogłaby odeprzeć napływ; a wraz z pobliską miejscowością kościelną istniała przynajmniej struktura administracyjna, w której rodzina stała się uchwytna w dokumentach.
Że to nie wystarczyło, pokazuje wyprowadzka w 1724 roku. Czego źródła nie zdradzają, to pytanie, czy rodzina zaczynała od ziemi dzierżawionej i ją utraciła — czy też od początku przybyła jako Kätner (komornicy) lub ludzie służebni. Autor pozostawia otwarte obie możliwości.
Miejsce w liczbach
- Położenie
- Zachodni skraj doliny Wisły, starostwo Swiece (Starostei) / powiat Schwetz (świecki), Królestwo Polskie
- Miejscowość kościelna
- Swiete (Schwenten), katolicka — w całym starostwie nie istniał wówczas żaden kościół ewangelicki
- 1773
- 33 gospodarstwa domowe ze 141 mieszkańcami, częściowo mennonici, w większości luteranie
- Struktura
- 13 chłopskich dzierżawców z zaprzęgiem · 7 Eigenkätner (komorników z własnym domem) · 9 Einwohner (mieszkańców bez ziemi) · 4 rzemieślników i 1 przedsiębiorca
- Braki
- Umowy osadnicze. Bez nich początkowy status rodziny pozostaje uzasadnionym przypuszczeniem.
Co zwraca uwagę w liczbie z 1773 roku. Sto gospodarstw domowych tej wielkości miało trzynastu dzierżawców — i około szesnastu gospodarstw bez ziemi: komorników, mieszkańców, rzemieślników. Rodzina przybyszów żyła w mniejszości, która nie posiadała ani jednego łanu. Właśnie ta mniejszość wędruje w tej kronice począwszy od drugiego pokolenia.
Druga siedziba
Stwolno Niemieckie — wieś za groblą, która nie wytrzymała
Miejscowość nosi nazwę „Deutsch-Westfalen", ponieważ osadzono tam Holendrów i Niemców — emfiteutyczna wieś nizinna, to znaczy wieś na dzierżawie czasowej za opłatę wstępną, położona w Amt Schwetz (urząd w Świeciu) nad Wisłą.
Anschlag emfiteutycznej wsi nizinnej Deutsch-Westphalen, należącej do urzędu Schwetz.
„… dieselbe bestehet in 17 Bauern, welche 24 Hufen 15 Morgen besitzen." Źródło z XVIII wieku, przytoczone w manuskrypcie
„… ta sama składa się z 17 chłopów, którzy posiadają 24 łany 15 mórg."
„… soll das Dorf 29 Huben 13 Morgen hinter dem Damm und 3 Huben 17½ Morgen vor dem Damm haben." Źródło z XVIII wieku, przytoczone w manuskrypcie
„… wieś ma mieć 29 łanów 13 mórg za groblą i 3 łany 17½ morgi przed groblą."
Dwa źródła, dwie liczby. Anschlag wymienia 17 chłopów i 24 łany 15 mórg, przywilej 29 łanów 13 mórg plus 3 łany 17½ morgi. Tych danych nie można ze sobą uzgodnić; kronika podaje obie wersje i rezygnuje z wyrównania.
- 1565
- Wieś należąca do zamku Swiete, położona nad Wisłą na glebie średniej, z obowiązkiem szarwarku „w kraju i przy sianokosach". Cztery gospodarstwa chłopskie, pastwisk w nadmiarze, drewno naniesione przez Wisłę. Należała do parafii Michelau.
- 1642
- Hauptmann Schwetz (starosta świecki) i kasztelan gdański Johann Zawadzki oddaje 16 ówcześnie opuszczonych, pozbawionych zabudowy łanów Holendrom na 50 lat w dzierżawę czasową — wraz z rybołówstwem na Wiśle i w Montau, spławianiem produktów i prawem karczmu.
- 1745 / 1746
- Opłata wstępna w wysokości 6 400 guldenów dla księcia Jabłonowskiego jako starosty Schwetz; przywilej na 50 lat datowany na 29 marca 1746 roku. Czterdzieści lat później z tych pięćdziesięciu lat upłynęło już 28.
- Grobla
- Dzierżawcy musieli utrzymywać liczącą około 800 prętów groblę wiślaną. Już w 1746 roku trzy łany przed groblą były „porwane przez Wisłę"; w roku po wykupie rzeka przerwała groblę ponownie.
- 1772/73
- W katastrze: 5 Eigenkätner (2 krawców, 1 tkacz lniany), 22 Instleute (2 tkaczy lnianych, 1 krawiec, 1 nauczyciel wiejski). Dalszych chłopów dzierżawnych nie odnotowano.
Dlaczego to miejsce liczy się dla rodziny. Tu w latach 1737–1746 żyła reszta rodziny przybysza — z macochą Cathariną, jej drugim mężem Adamem Kottke i czworgiem przyrodniego rodzeństwa. Tu w 1741 roku urodził się Gottfried Friedrich (III.). I tu nie powiodła się próba wejścia w dzierżawę ziemi: 6 400 guldenów opłaty wstępnej było granicą, na której zatrzymali się tkacz lniany i owdowiały ojciec wielodzietnej rodziny.
Rok katastralny
Muntawy — spis ludności wsi ujęty w kolumnach
Dla Muntau istnieje nie tylko lista podatkowa, lecz pełna designation (spis): każdą osobę, każde zwierzę i każdy łan tej wsi ujęto pojedynczo. W trzeciej tabeli stoi nasz bezpośredni przodek.
Chłopi
Eigenkätner (komornicy z własnym domem), wśród nich jeden Schuster (szewc)
Instleute (parobcy), wśród nich czterej Schuhmacher, jeden Schuster, jeden Schmidt (kowal)
„Poniższe tabelaryczne zestawienie majątku pokazuje, że w tej hierarchii należy on do najbiedniejszych rodzin, Instleute bez jednej krowy", pisze autor o wpisie swojego przodka — „Gottfried Bommert, żona i jeden syn poniżej dwunastu lat". Syn to urodzony w 1770 roku Johannes; brak urodzonego w 1772 roku Gottfrieda Friedricha (IV.) tłumaczy się tym, że w chwili spisu był jeszcze niemowlęciem.
Ujęto także Krügera (karczmarza) tej wsi: był zarazem Häcker i pojawia się w tabeli Groß Sanskau wśród instleutów folwarcznych, podczas gdy karczmarz wiejski figuruje wśród Einliegerów (komorników). Parobków i służące jedynie policzono, nie ujęto ich z nazwiska — znak, komu służyło pobieranie podatku.
W tym źródle dla historii rodziny liczy się nie liczba instleutów, lecz pusta kolumna: we wsi z 26 chłopami i kwitnącą karczmą własny przodek nie posiadał ani jednego zwierzęcia.
Kolumny formularza
- Osoby
- Mężczyźni · Kobiety · Synowie powyżej i poniżej 12 lat · Córki powyżej i poniżej 12 lat · Parobcy · Służące
- Inwentarz żywy
- Konie · Źrebaki · Woły · Krowy · Młode bydło · Owce · Kozy · Świnie
- Powierzchnia
- Łany · Morgi · Pręty kwadratowe
- Właściwość
- W katastrze Deutsch-Westfalen i Schwenten oficjalna kategoria: Vollbauer, Eigenkätner, Einlieger, Instmann
Źródło z ograniczeniami. Designation liczy ludzi i zwierzęta, nie życiorysy. Mówi, kto ile posiadał — a nie, jak ktoś żył. Właśnie dlatego kronika potrzebuje obu rzeczy: dokumentów dla wydarzeń i katastrów dla stosunków.
O metodzie
Jak współdziałają te trzy źródła
Żadne z tych źródeł nie powstało dla badań genealogicznych. Wszystkie służyły administracji: podatkom, dzierżawie, pomiarom gruntów. Właśnie w tym tkwi ich wartość. Kataster kontrybucyjny nie interesuje się genealogią — ale odnotowuje każdy stan inwentarza, a więc i status społeczny człowieka, z dokładnością, jakiej nigdy nie osiąga księga metrykalna.
Kronika powiatowa Maerckera daje ramy: historię wsi, prawa, ciężary, właścicieli. Katastry dają liczby. Dokumenty dają wydarzenia. Dopiero razem tworzą obraz, który rysują rozdziały: rodzinę, która żyła w wsiach, w których należała do mniejszości bez łanów, a mimo to w każdej z tych wsi jest uchwytna w dokumentach.
Dla czwartego i piątego pokolenia. W Polsce rosyjskiej katastry schodzą na dalszy plan; ich miejsce zajmuje dzieło z lat osiemdziesiątych XIX wieku „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego". Opisuje wsie wraz z liczbą mieszkańców, domów i wyznań — i jest tym źródłem, dzięki któremu Koboszyn można opisać jako „maleńki", a Miaczyno Małe jako wieś z dwunastoma domami i jednym młynem.
A historia, w którą to wszystko wpada
Kto chce zrozumieć, dlaczego w ogóle wzywano osadników, musi znać „Ruf nach Osten" (wezwanie na Wschód) — a kto chce zrozumieć, dlaczego rodzina po 1772 roku powoli przesuwała się dalej na wschód, musi znać rozbiory Polski.