Załączniki 3 do 9 · Tło
Wezwanie na Wschód — i co z tego wynikło
Rodzinna część załącznika dokumentuje, co się stało. Część ogólna wyjaśnia, dlaczego mogło się stać: jak państwa zabiegały o osadników, jakie stany istniały we wsi i co znaczyła umowa — oraz jak państwo polskie między 1768 a 1863 rokiem zostało trzy razy podzielone i trzy razy bronione.
- Załącznik 3
- Postać powieściowa Anna Maria Bommert w „Die Gartenlaube”, 1856
- Załącznik 4
- „Wezwanie na Wschód” — pruski patent zapraszający z 20 września 1711 roku oraz cztery stany osadników
- Załącznik 5
- O wiejskiej strukturze społecznej: parobek, komornik, Instmann, kätner, małorolny chłop, pełnorolny chłop, folwark i przedwark
- Załączniki 6 do 8
- Polska jako naród historyczny; rozbiory 1772, 1793 i 1795; powstania 1768, 1794, 1831 i 1863
- Załącznik 9
- Sytuacja społeczna klasy robotniczej i niższych stopni wojskowych w Prusach XIX wieku — zapowiedziany, w rękopisie jeszcze nie opracowany
Załącznik 3
„Die Baronin von Brünn” — sprawa w Gartenlaube
Anna [Maria] Bommert, urodzona w 1805 roku w Neudorf (Nowej Wsi) pod Graudenz (Grudziądzem), córka rzeźnika Gottfrieda Friedricha (IV.) Bommerta i jego żony Anny Kurzynowskiej, weszła — według słów autora — „nie tylko do pruskiej historii prawa jako ‚baronowa von Brünn' albo ‚hrabina Schwerin', drobna przestępczyni działająca w wyższych sferach i szczególnie przebiegła złodziejka oraz wagabunda”
Jej sprawa zajmowała także prawnicze kręgi cesarstwa. W Księstwie Badenii i w Wirtembergii dyskutowano, czy sprawczynię należy skazać za kradzież, czy za oszustwo — różnica była ogromna: tu niemal dożywotni dom karny, tam grzywna osiemnastu talarów.
To, co budziło uwagę i wesołość współczesnych, to metoda: przebranie i udawanie damy z wysoko cenionych w Prusach kręgów szlacheckich, wyrafinowane kradzieże, poszukiwania listem gończym, aresztowania — i spektakularne ucieczki z dwóch pruskich więzień.
Tak stała się postacią powieściową. W lipskim czasopiśmie rodzinnym „Die Gartenlaube” z 1856 roku występuje jako „Anna Maria Bommert” — i wyniosła tym samym nazwisko rodziny poza Prusy do wątpliwej sławy. Pełny przedruk zeszytu znajduje się w rękopisie.
Źródło
Cyfrowe wydanie pełnotekstowe w Wikisource:
Dla uporządkowania. Wprowadzenie do załącznika datowało Gartenlaube wcześniej na „połowę XVIII wieku”. Rękopis mówi już o wieku XIX i ma rację: czasopismo ukazuje się od 1853 roku, przytoczony tu zeszyt jest z 1856 roku, a listy gończe Anny Marii Bommert pochodzą z 1830 i 1841 roku.
Co pozostaje otwarte. Czy „naprawdę była Bommert”, autor w jednym miejscu sam poddaje w wątpliwość — z powodu małego, płaskiego nosa, jakiego w rodzinie nigdy nie było. W innym miejscu wyraźnie potwierdza przynależność. Pytanie pozostaje postawione.
Załącznik 4
„Wezwanie na Wschód”
Europa Środkowa cierpiała ciężko pod wojną trzydziestoletnią, a północne regiony nadreńskie, sięgające aż po Niderlandy, nawet pod wojną osiemdziesięcioletnią. Polska znajdowała się ponadto w permanentnej wojnie trwającej cały siedemnasty wiek, a wreszcie w wielkiej wojnie północnej między Rosją a Szwecją w latach 1700 do 1717 „na krawędzi swojego istnienia”. Podstawą osadnictwa na wschodzie w pierwszej tercji osiemnastego wieku było wyludnienie wywołane wojnami: dużo nieuprawnej, pustej albo opuszczonej ziemi.
Tym, co popychało ludzi do wyruszenia, nie było — zdaniem autora — przede wszystkim prześladowanie mniejszości religijnych. Wprawdzie kształtowanie się państw narodowych we Francji, Szwajcarii i Niemczech prowadziło do prześladowania grup religijnych — ale dla tej rodziny autor wymienia wyraźnie przyczyny gospodarcze: biedę.
Z punktu widzenia państw przed każdym przyjęciem stała wola państwa. Pruscy i polscy werbownicy byli na początku osiemnastego wieku w podróży po całej Europie Środkowej z polecenia swoich rządów — i trafiali na chętne uszy. Poszukiwane kategorie były w Polsce i w Prusach porównywalne aż do tożsamych; autor uważa więc lepiej udokumentowany werbunek pruski w Szwajcarii za wzór dla polskiego zapotrzebowania, i ma po temu szczególny powód: spokrewnieni przez małżeństwo przodkowie rodziny rzeczywiście dotarli na wschód przez pruską kolonizację.
8 lipca 1709 roku Piotr I pobił szwedzkie wojsko pod Połtawą; przewaga Szwecji w basenie Morza Bałtyckiego rozpadła się. Dwa lata później prawie wszystkie szwedzkie twierdze na południowym wybrzeżu Bałtyku zostały zdobyte. Prusy, które pielęgnowały dobre stosunki z Rosją, mogły znów myśleć o zasiedleniu swoich spustoszonych wschodnich obszarów.
Werbunek jako zamiar
„… und würde das beste Mittel, frembde in hiesiges Land zu locken, darinnen bestehen, dass nach Euer Königl. Maytt. allergnädigsten Eigenhändigen resolution, denen neukommenden so gute und favorable conditiones und Freyheitten, welche sie an anderen orten nicht leicht finden könten, an frey-Jahren, Besatz von Vieh und anderen Nohtwendigkeiten, auch Freyheit von Unterthänigkeit und dergleichen gegeben …“ Źródło z czasów przed patentem zapraszającym
„… a najlepszym środkiem, by zwabić obcych do tutejszego kraju, byłoby to, aby zgodnie z najłaskawszą własnoręczną rezolucją Waszej Królewskiej Mości nowo przybyłym dano tak dobre i korzystne warunki oraz wolności, jakich niełatwo by znaleźli w innych miejscach: lata wolne, zaopatrzenie w bydło i inne potrzeby, a także wolność od poddaństwa i tym podobne …”
Patent zapraszający z 20 września 1711 roku
Lata wolne według majątku — rachunek stopniowany
Patent, który w 1712 roku wywołał wędrówkę szwajcarskich osadników, obiecywał warunki, jakich wychodźcy nie zastawali w swojej ojczyźnie. Część główna przedstawiała, do którego z czterech możliwych stanów będą należeć według swojej sytuacji społecznej, zawodu i posiadania. Lata wolności od świadczeń uzależniono od tego, ile pieniędzy przybysze przywieźli.
Sześć lat wolnych
Kto przebył daleką drogę bez pomocy pruskiej i zaopatrzył się z własnych środków w inwentarz, bydło, narzędzia, ziarno siewne i chlebowe oraz paszę: ziemia i budynki plus sześć lat całkowitego zwolnienia ze wszystkich świadczeń finansowych.
Trzy lata wolne
Kto mógł sam ponieść koszty podróży, ale nie miał dalszych środków na inwentarz i zboże: trzy lata wolne.
Jeden rok wolny
Kto przybył całkowicie bez majątku i komu państwo sfinansowało koszty podróży oraz pełne zaopatrzenie, był mile widziany — i otrzymywał rok wolności od świadczeń.
Autor otwarcie nazywa niesprawiedliwość tego systemu: zamożni wychodźcy, którzy przy przyjeździe i osiedleniu korzystali ze środków pieniężnych tylko w niewielkim stopniu, otrzymywali większe subwencje niż ubodzy. Nie uwzględniono tego, że przyczyną biedy w krajach rolniczych była nie tylko zła gospodarka, ale także nieszczęśliwe wypadki.
Drugą grupą wymienioną w patencie byli kossaci albo kätnerzy, w Prusach Wschodnich nazywani „ogrodnikami”. Nie obiecano im własnej ziemi, lecz dom, ogród i małe grunta do gospodarki na własne potrzeby. Osoby nieżonate nie miały otrzymywać ziemi; po przewiezieniu na koszt państwa zatrudniano je jako parobków i służące w królewskich przedwarkach, z zapłatą podwyższoną wobec ordynacji służebnej — trzy do czterech talarów dla parobków. Miało to zaradzić brakowi służby, który przy obsadzaniu pustych gospodarstw jeszcze się wzmagał.
Załącznik do patentu zapewniał każdemu zdolnemu rolnikowi co najmniej jeden łan ziemi, a do tego zwolnienie ze służby wojskowej i od świadczeń na zakwaterowanie oraz wyżywienie żołnierzy.
- Data
- 20 września 1711 roku, po wielkiej zarazie
- Cel
- „nowe obsadzenie pustych gospodarstw i wsi”
- Bezpośrednia przyczyna
- Wędrówka szwajcarskich osadników w 1712 roku
- Kategorie
- Cztery stany, stopniowane według zawodu, posiadania i liczby osób
- Przeniesienie
- Autor przenosi kategoryzację na Polskę, ponieważ zdecentralizowane polskie osadnictwo prowadzone przez szlacheckich właścicieli ziemskich jest słabiej udokumentowane — oraz ponieważ kategorie były „porównywalne aż do tożsamych”.
Własny przypadek. „Nie wiemy, z jakimi kwalifikacjami zawodowymi wyruszyli nasi wychodźcy”, pisze autor, „dopóki nie mamy też dokładnej wiedzy o ich pochodzeniu”. Wnioski pozwala wyciągnąć tylko cel: miejscowość Neu-Marsau, zajęcia drugiej i trzeciej generacji oraz wzorce przemieszczania się. Dokładnie to robią rozdziały.
Załącznik 5
O wiejskiej strukturze społecznej
Od parobka do pełnorolnego chłopa prowadzi drabina, po której ta rodzina wspinała się powoli — dwie pierwsze generacje wcale, trzecia i czwarta o kawałek, piąta wyraźnie. Załącznik definiuje szczeble.
Parobek i służąca
W gospodarstwie chłopa, bez własnego domu i gospodarstwa. Na jeden łan liczono jednego średniego parobka i jedną służącą; kto miał dwa łany, trzymał starszego parobka, dwie służące i chłopca.
Komornik
Kto nie ma własnego domu i dlatego mieszka za czynsz. Pojęcie powstało wokół bezrolnych robotników rolnych, którzy wynajmowali kąt u chłopów i za to pracowali.
Instmann
Wędrowny robotnik rolny ze stałą umową, najczęściej na dwa albo więcej lat. Wynajmował mieszkanie, ogród i trochę ziemi. „Zum Leben zu wenig, zum Sterben zuviel” — za mało, by żyć, za wiele, by umrzeć.
Eigenkätner
Właściciel małej zagrody z domem i ogrodem. Płaci niewielki czynsz gruntowy, ale uchodzi za właściciela i może swój majątek dziedziczyć, zastawiać i zbywać.
- Gartennahrung
- Całkowite posiadanie domu i użytkowej ziemi na prawie ogrodowym. Nie wystarczało na gospodarstwo dające utrzymanie, mogło jednak wyżywić rodzinę.
- Małorolny chłop
- Trzy czwarte łanu, półłanek i tym podobne — nie pełnorolny chłop z wszystkimi prawami starej gminy. Jeśli kätner dodzierżawił ziemię i nabył tym prawo do wspólnego wypasu, przejście do małorolnego chłopa było płynne.
- Pełnorolny chłop
- Dzierżawca pełnego gospodarstwa. W Stwolno Niemieckie (Deutsch-Westfalen) ten stan był związany z opłatą wpisową 6.400 guldenów.
- Folwark i przedwark
- Gospodarstwa majątkowe w rękach szlacheckich albo królewskich, położone poza wsiami, często filie wielkich gospodarstw. Mogły przyjąć dużo służby, parobków, służących, komorników i robotników wędrownych.
Instmann odrabiał kilka nieodpłatnych dni pańszczyźnianych, a poza tym pracował za zapłatę zwyczajową w okolicy albo zapisaną w umowie, ilekroć pan majątku go potrzebował. Poza tym mógł swobodnie troszczyć się o siebie — jako wyrobnik albo rzemieślnik. Często żona była włączona w umowę: musiała iść do pracy razem z nim.
Stopień wolności był jednak większy niż u poddanego chłopa polskiego. Ten także siedział na nie swojej ziemi, był jednak przywiązany do szlacheckiego pana i do roli — przywiązany do samowoli, która sięgała aż prawa do zabicia. On także uprawiał dla siebie mały ogród, ale owoce należały do pana, który mógł je w każdej chwili zabrać.
Szczególnie pokrzywdzone były dzieci instmanna. Przy ciągłych zmianach miejsca zamieszkania nie można było myśleć o ciągłej nauce szkolnej albo o wyuczeniu zawodu. Raz uwięziony w tym życiu pracy dorywczej z krótkotrwałych umów, awans i korzystne małżeństwo były „sehr schwierig, fast unmöglich” — bardzo trudne, prawie niemożliwe. Praca dzieci z pewnością nie była tylko zwyczajem, lecz warunkiem przetrwania.
Dla porównania: gospodarstwo dzierżawne
Aby dać pojęcie o stosunkach sprzed prawie trzystu lat, autor przytacza spadek po mennonickim chłopie dzierżawnym z 1744 roku, przekazany przez Horsta Pennera w „Die ost- und westpreußischen Mennoniten” — jak pisze Penner, majątek przeciętny. Z tego wykazu:
„Der Hof und alle dazu gehörigen Gebäude, das Land bestehend in 2 Huben 29 Morgen 139 Ruthen, Rücken und Brücken, Bäumen und Gärten, den großen Puffwagen nebst Auslittern und Zubehör, einen Pflug, zwei große eiserne Eggen, einen großen Haken, einen Tisch in der Stube, auch alle in der Stube befindlichen Bänke; auch den Sieger (Uhr), das große Kleiderschaff in der Stuben und das Winkelschaff, auch die beste Stute …“ Inwentarz spadkowy z 1744 roku, przytoczony w rękopisie
„Gospodarstwo i wszystkie należące do niego budynki, ziemia składająca się z 2 łanów 29 mórg 139 prętów, grzbiety i mostki, drzewa i ogrody, wielki wóz z wyposażeniem i przynależnościami, jeden pług, dwie wielkie żelazne brony, wielki hak, stół w izbie, a także wszystkie znajdujące się w izbie ławy; także „Sieger” (zegar), wielka szafa na ubranie w izbie i szafa narożna, a także najlepsza klacz …”
Co pokazuje porównanie. Dwa łany ziemi, pełny wóz, narzędzia, meble, zegar — to posiadanie było warunkiem umowy dzierżawy. Instmann tej rodziny nie miał w katastrze z 1772/73 roku żadnej krowy. Między oboma leży różnica nie stopniowa, lecz strukturalna.
Załącznik 6
Polska — naród historyczny
Autor uzasadnia ten załącznik nie tylko niesprawiedliwością rozbiorów, lecz własnymi korzeniami: to „przede wszystkim nasze słowiańskie korzenie, przodkowie licznych kobiet z rodziny Bomertów”, które czyniły zajęcie się polską historią koniecznym — i to brak wiedzy o polskiej historiografii, wspólny mniej albo bardziej wszystkim członkom rodziny.
Za podstawę wybiera świadomie autora, który pozostawił mu „nieco bardziej obiektywne wrażenie” niż inni: Normana Daviesa, „Im Herzen Europas — Geschichte Polens”, według wydania angielskiego „Heart of Europe. A short History of Poland” (Oxford 1984, 1986), wydanie niemieckie w czwartym nakładzie 2006.
Z przytoczenia w załączniku
Wielka polska równina, która na wschód od Odry i Wisły przechodzi w bezkresne stepy Eurazji, była jednym z głównych szlaków najazdu prehistorycznych migrantów Europy — od starszej epoki kamienia do progu czasów historycznych w dziesiątym wieku naszej ery obszarem gromadzenia coraz to nowych fal nomadów, rabusiów i osadników.
Nazwa Polska pojawia się dopiero na progu czasów historycznych, w dziesiątym wieku, i nawet wtedy tylko jako obszar jednego małego słowiańskiego plemienia: Polanie, „ludzie z otwartych pól”, którzy osiedli nad Wartą w pobliżu dzisiejszego Poznania.
Dom Piastów wyłania się z mgły prehistorii wraz z rokiem 965, gdy książę Mieszko I przyjął chrzest katolicki, poślubił czeską księżniczkę i sprowadził na swój dwór uczonych pisarzy. Jego syn Bolesław Chrobry — Waleczny, 992 do 1025 — którego wojska dotarły aż do Pragi i Kijowa, został pierwszym z szeregu koronowanych królów polskich.
„Die Gepflogenheit, die eine auserwählte Gruppe zu ‚Autochthonen‘, ‚den Ureinwohnern‘ oder zur ‚einheimischen Bevölkerung‘ zu erklären und alle anderen als ‚Fremde‘, ‚Ausländer‘ oder ‚Eindringlinge‘ zu bezeichnen, ist für den Laien ebenso irreführend, wie es den Fachmann nicht überzeugt.“ Z przytoczenia w załączniku, według Normana Daviesa
„Zwyczaj ogłaszania wybranej grupy ‚autochtonami', ‚pierwotnymi mieszkańcami' albo ‚rdzenną ludnością', a wszystkich innych ‚obcymi', ‚cudzoziemcami' albo ‚najeźdźcami', jest dla laika równie mylący, jak nie przekonuje fachowca.”
Dlaczego to zdanie stoi w kronice rodzinnej. Jest ono metodologiczną podstawą całego tomu. Kto szuka pochodzenia, ulega pokusie, by pochodzenie twierdzić. Załącznik o prehistorii Europy Środkowej jest odrzuceniem dokładnie tej pokusy — tą samą postawą, z jaką autor rozkłada na części legendę o francuskim oficerze.
Załącznik 7
Rozbicie państwa polskiego
„Uderzenia kotłów wyjątkowych wydarzeń politycznych w latach rozbiorów wstrząsały ziemią w Polsce, a wstrząs było czuć w całej Europie.” Załącznik odtwarza, jak do tego doszło — i co rozbiory znaczyły dla ludności niemieckiego pochodzenia.
-
Od wielkiej wojny północnej do sejmu niemego
1697 do 1717
- 1697 – 1763„Noc saska”Saksonia i Polska-Litwa są połączone unią personalną: saski elektor jest zarazem królem Polski. Rzeczpospolita szlachecka, chwalona w szesnastym wieku za tolerancję religijną, staje się teraz uosobieniem zacofania.
- 1700 – 1717Wielka wojna północnaPolska jest głównym teatrem wojny armii szwedzkich, rosyjskich i sasko-polskich. Kraj ubożeje i już się nie podnosi. August Mocny rzuca cały ciężar Polski na służbę Rosji — „to całkowicie niepotrzebne i niepatriotyczne zaangażowanie” uchodzi do dziś za początek rozbiorów.
- 1709PołtawaPiotr I pokonuje szwedzkie wojsko; przewaga Szwecji w basenie Bałtyku się rozpada, Rosja na trwałe podchodzi nad Bałtyk.
- 1715 – 1717Wojna domowa i „sejm niemy”Szlachta dążąca do wolności skupia się w konfederacji tarnogrodzkiej. „Traktat pacyfikacyjny warszawski” z 3 listopada 1716 roku i sejm z 1 lutego 1717 roku kończą walkę — a Rosja staje się w prawie międzynarodowym mocarstwem gwarantem dla Polski. „Rosyjski but” nie opuścił kraju aż do 1918 roku.
-
Trzy rozbiory, trzy dziesięciolecia
1768 do 1795
- 1764Stanisław August Poniatowski zostaje królemPonownie wybrany przy wsparciu Rosji. Jego reformy wydają się katolicko zorientowanej opozycji szlacheckiej „za małe, za późne i za niekonsekwentne”.
- 1768Konfederacja barskaHistorycznie najważniejsza konfederacja polskiej drobnej szlachty w obronie jej „złotej wolności”, która od razu rozpoczyna kilkuletnie powstanie przeciw rosyjskiej obecności, kierując się przy tym głównie przeciw własnemu państwu.
- 1772Pierwszy rozbiórPo pięcioletniej wojnie domowej zwycięża rosyjski sojusz. Prusy, Rosja i Austria sięgają po ziemię. Powiat Schwetz (Świecie) dostaje się pod panowanie pruskie.
- 1791Konstytucja z 3 majaUchwała sejmu, która była równa zamachowi stanu, ponieważ większość przeciwników przebywała jeszcze na ferie wielkanocne: dziedziczność tronu, zakaz związków szlacheckich i liberum veto.
- 1793Drugi rozbiórPolska klika szlachecka wezwała na pomoc rosyjskie wojsko w obronie swoich „starych wolności”; Prusy wmieszały się po tej stronie i liczyły w zamian za poparcie reform na Gdańsk.
- 1794Powstanie kościuszkowskieOd początku bez szans, stłumione przez skoordynowane działania wojska pruskiego i rosyjskiego.
- 1795Trzeci rozbiórPolska znika z mapy na więcej niż stulecie.
-
Prusy w zaanektowanych Prusach Zachodnich
1772 do 1806
- 1772Komisja klasyfikacyjna„Die Adligen in diesen Provinzen, was eigentlich würckliche oder Stockpolen sind, sollen 10 pro Cent geben …” — instrukcja dla komisji, która ustalała obciążenia podatkowe polskich elit. („Szlachta w tych prowincjach, która jest właściwie prawdziwymi albo rdzennymi Polakami, ma dawać 10 procent …”)
- 1780Friedrich II, instrukcja generalna„Die Polen, die dann hier nicht wohnen wollen, müssen ihre Güter verkaufen, und da muss man denn sehen, gute und bemittelte Leute aus dem Reiche und der Gegenden hereinzuziehen … weil die als gute Bürger ihnen lieber und immer besser sind, als das polnische …” („Polacy, którzy nie chcą tu mieszkać, muszą sprzedać swoje majątki, i wtedy trzeba patrzeć, by ściągnąć tu dobrych i zamożnych ludzi z Rzeszy i z okolicznych stron … ponieważ jako dobrzy obywatele są im milsi i zawsze lepsi niż polscy …”)
Autor podkreśla, że w tym rozdrobnionym położeniu nic się nie zmieniło także po nabytkach Fryderyka Wielkiego, aż do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku. Siła do ekspansji i awans Prus do mocarstwa opierały się na ich wewnętrznym rozwoju ku sile gospodarczej, wojskowej i politycznej — „dla Polaków czas ten został zaprzepaszczony i dlatego musieli stać się kartą w grze”.
Dla rodziny zmiana władcy kraju miała bezpośrednie następstwa, i były one dwuznaczne. Ludność luterańska i mennonicka mogła odetchnąć: warunki grup niekatolickich się poprawiły. Jednocześnie administracja pruska stała się sztywna, konflikty wyznaniowe się zaostrzyły i zaczęła się niekochana służba wojskowa — ta służba, w której Peter (III.) Bommert, ostatni przodek tego tomu, zaczął swoją karierę.
Stosunek pozostał obciążony. Rozbiory były pomyślane przez swoich w większości niemieckich autorów jako rozstrzygnięcie konfliktu siłowego bez wojny; społeczeństwo polskie coraz bardziej odbierało je jako obce panowanie. Brak komunikacji, trwałe przeciwieństwa wyznaniowe i polityka językowa, która chciała przeforsować niemiecki, wzmacniały to wrażenie. Dla autora ten rozdział jest wyjaśnieniem, dlaczego rodzina później rozproszyła się „na wszystkie wiatry”.
Załącznik 8
Walka o wolność — cztery powstania
„Polska była politycznym i geotektonicznym uskokiem na wschodzie Europy”: na wschodzie zacofany olbrzym Rosja, na zachodzie pod niejednym względem bardziej postępowe Prusy. Naród polski był okupowany przez obie potęgi — „było tylko kwestią czasu, kiedy nastąpią mniejsze albo większe wstrząsy polityczne w postaci powstań”.
1768
Konfederacja barska
Pierwsze wielkie powstanie drobnej szlachty przeciw rosyjskiej obecności — i przeciw własnemu królowi. Po pięciu latach wojny domowej w 1772 roku zwyciężył rosyjski sojusz, a bezpośrednio potem nastąpił pierwszy rozbiór. Dla powiatu Schwetz (Świecie) powstanie nie oznaczało — jak ocenia autor — bezpośredniego dotknięcia walką, ale zantagonizowanie katolickiej ludności polskiej i niekatolickiej ludności niemieckiego pochodzenia.
1794
Powstanie kościuszkowskie
Wywołane drugim rozbiorem, który „przelał narodową beczkę”: sztywna administracja pruska, konflikty wyznaniowe i odmienne wyobrażenia o porządku. Od początku w beznadziejnym położeniu, powstanie zostało stłumione przez skoordynowane działania wojska pruskiego i rosyjskiego.
1830 / 1831
Powstanie listopadowe
Pogłoski doprowadziły 29 listopada 1830 roku istniejący spisek oficerów i studentów do ataku na pałac Belwederski w Warszawie; ludność rzuciła się na arsenały. 1 grudnia ukonstytuowało się „Towarzystwo Demokratyczne”, rząd tymczasowy podjął rokowania z carem — Mikołaj I zażądał kapitulacji. Prusy w grudniu zamknęły granice dla polskich żołnierzy i dostaw broni, ale wpuściły wojska rosyjskie na swoje terytorium w celu reorganizacji. We wrześniu 1831 roku Warszawa została zdobyta; 20.000 powstańców, którzy uniknęli deportacji na Syberię, mogło wyemigrować do Francji.
1863
Powstanie styczniowe
Przypada dokładnie na koniec tego tomu: 1863, w roku, w którym najmłodszy syn Petera, czeladnik młynarski Julian Bomert, żeni się w Płocku, a matka jest obecna przy ślubie. Powstanie z 1863 roku zamyka czas, który ten tom opisuje — i epokę, w której rodzina żyła w Polsce.
Czy Peter był w to zamieszany? Autor sam bada to pytanie i odpowiada przecząco dla powstania listopadowego z 1830 roku: liczący wtedy 52 lata Peter żył daleko od Warszawy, a powstanie pozostało w zasadzie ograniczone do okolic Warszawy. „Sehr unwahrscheinlich” — bardzo nieprawdopodobne.
A rodzina? Emigracja Petera do Polski rosyjskiej przypada na fazę, w której Polska po 1815 roku była na nowo budowana jako Królestwo z własną konstytucją, a cudzoziemców werbowano sześcioma latami wolności podatkowej. Rodzina kupiła sobie tym samym korzystne położenie gospodarcze — w kraju dla Niemców politycznie i kulturowo niepewnym, czerpiąc zarazem korzyści z rosyjskiej aneksji. Autor nazywa tę sprzeczność bez upiększeń i śledzi ją w następnym tomie.
Załącznik 9
Sytuacja społeczna klasy robotniczej i niższych stopni wojskowych
Autor zapowiada dziewiąty załącznik, który ma opisać stosunki, z których pochodzi czwarta generacja: płace, mieszkania i czas pracy pruskiej klasy robotniczej oraz położenie niższych stopni wojskowych, z których rekrutowało się wojsko — ten stan, w którym Peter (III.) Bommert zaczął karierę jako muszkieter.
To, co następuje, jest na razie tylko przedmiotem. Sam załącznik nie jest jeszcze w rękopisie napisany; jest tu wymieniony, aby porządek tomu pozostał pełny, i zostanie dopisany, gdy się pojawi.
Stan
Dane tego tomu o płacy, wyżywieniu i odzieży pochodzą do tego czasu z samych dokumentów — katastrów i wojskowych ksiąg metrykalnych rozdziałów.
To, co w dokumentach jest napisane drobnym drukiem
Załączniki dostarczają tego, czego rozdziały potrzebują bez przerwy: łanów i mórg, talarów i groszy, instmanna i kätnera, lat wolnych i opłaty wpisowej. Rejestr objaśnia pojęcia, miary, monety — oraz nazwiska, pod którymi ta rodzina występuje w źródłach.