Trzecia generacja · Królestwo Polskie i Prusy
Instmann, który zmarł w wieku 44 lat
Gottfried Friedrich (III.) Bomert żeni się w 1769 roku z córką wiejskiego kowala. To jedyna szansa na awans, jaką ma ta generacja — i rozbija się, ponieważ nie porzuca wędrownego zawodu ojca.
- Daty życia
- * 19 kwietnia 1741 w Stwolno Niemieckie · † 20 lutego 1785 w Voßwinkel pod Graudenz (Grudziądz), pochowany 24 lutego
- Przyczyna śmierci
- „Seitenstechen” — autor dopatruje się w tym wskazówki na chorobę narządów jamy brzusznej
- Małżeństwo
- 1769 z Elisabeth Röder / Raeder / Redder, * 1748 w Alt-Mühlbach, ochrzczona 17 marca 1748 w Groß Nebrau. Z tego małżeństwa wyszło pięcioro żyjących dzieci.
- Zawód
- Instmann (parobek zobowiązany do dworu); odnotowany w pruskim katastrze kontrybucyjnym z lat 1772/73 w Muntawy — z żoną i jednym synem, bez krowy i bez świni
- Miejsca zamieszkania
- Tryll / Treul · Muntawy / Montau · Klein Woltz · Lubin · Voßwinkel
Źródła
Nagle przekaz staje się gęstszy
Dla drugiej generacji brakowało niemal wszystkich aktów urodzenia, małżeństwa i zgonu. Dla trzeciej są — z jednym wyjątkiem, aktem ślubu z 1769 roku. Podana w akcie zgonu długość trwania małżeństwa prowadzi właśnie do tego roku, a rok ślubu zgadza się z urodzeniem najstarszych synów w 1770 roku.
Mimo to księgi metrykalne w powiecie Schwetz (Świecie) pozostają minimalistyczne. W aktach małżeństwa brak z reguły wieku, rzadko pojawia się nazwisko rodowe żony, prawie nigdy dane rodziców, rzadko wyznanie, prawie nigdy zawód, nigdy miejsce urodzenia. Niekiedy przypomina to szukanie igły w stogu siana.
Zmienia się to w 1772 roku wraz z administracją pruską: odtąd w aktach małżeństwa i urodzenia stoją często nazwisko rodowe żony, zawód i wiek — a w aktach zgonu dane o pozostawionych osobach i o przyczynie śmierci.
Imię
Friedrich albo Gottfried — zależnie od pisarza
W 1741 roku dziecko zostało ochrzczone imieniem Fridericus. W późniejszych aktach ten sam człowiek występuje niemal wyłącznie pod swoim imieniem używanym, Gottfried: w 1770 jako Godfridt, w 1772 jako Friedrich, w jednym wpisie katastralnym jako Gottfried. Oba imiona traktowano w XVIII wieku jeszcze jako synonimy.
Autor nazywa go konsekwentnie Gottfried Friedrich (III.) i używa w tekście najczęściej formy „Gottfried”, bo to imię, które przodek sam wybrał.
O wiarygodności. Mieszanie imion nie jest błędem kroniki, lecz cechą źródła. Ma to skutki dla badań: kto szuka „Friedricha Bomerta” w powiecie Schwetz, znajdzie tę samą osobę co pod „Gottfriedem”.
1769
Ożenek z rodziną rzemieślniczej ręki
Elisabeth Röder jest córką wiejskiego kowala Johanna Jacoba Roeddera i Elisabeth, z domu Schroder, córki cieśli z Graudenz (Grudziądz). Tym samym Gottfried Friedrich (III.) żeni się z rodziną rękodzielniczą — w zasadzie okazja do awansu społecznego. Stało się inaczej.
„kazał Joh. Jacob Roedder ze swoją żoną Elisabeth ochrzcić córkę Elisabeth. Chrzestni Jac. Spode, Christina Peckholtzin.”
„Johan Jacob Redder, czeladnik kowalski, z Elisabeth, córką Wilh. Schrödera.”
- Teść
- Johann Jacob Roedder, wiejski kowal. Po raz pierwszy poświadczony w 1742 roku w księdze metrykalnej Groß Nebrau; do 1759 roku urodziło się dziewięcioro dzieci. Najstarszy syn Christian przejął zawód i kuźnię ojca.
- Teściowa
- Elisabeth, z domu Schroder, * 24 czerwca 1718 w Graudenz (Grudziądz), córka cieśli Wilhelma Schrödera.
- Żona
- Elisabeth Roedder, * 1748 w Alt-Mühlbach. Jest czwartym dzieckiem i najstarszą córką.
- Skutek
- Żaden. Autor widzi w tym małżeństwie „w zasadzie” możliwość awansu do warstwy rzemieślniczej — częste zmiany miejsca zamieszkania młodej rodziny pokazują jednak, że Gottfried nie wykonywał żadnego z rzemiosł swoich teściów.
Pięć stacji w czternaście lat
Od Wisły do Wisły z powrotem
Rodzina przechodzi nieustannie między lewym a prawym brzegiem. Żaden pobyt nie trwa dłużej niż cztery lata, żaden nie przynosi majątku.
- 1770 · TryllRodzą się bliźnięta Johannes i Jacob.Imię ojca brzmi we wpisie „Godfridt”. Tryll jest około 1789 roku wsią emfiteutyczną z 40 gospodarstwami nad Wisłą wraz z nowym osiedlem z 8 gospodarstwami; na objęcie dzierżawy brakowało pieniędzy na wkupne. Bliźniak Jacob nie żył już w 1785 roku.
- 1772 · MuntawyNarodziny Friedricha (IV.), 1 kwietnia, chrzest w Neuenburg (Nowe).Rodzice i dziecko są wyraźnie określeni jako „Lutherani” — drugi bezpośredni dowód wyznania w tej rodzinie. Nie musiała się z tym wiązać zmiana miejsca zamieszkania; chrzestni bliźniąt podali swoje miejsce zamieszkania jako „de Tryl ultima Muntawy”, czyli „w Treul na samym końcu Montau”.
- 1774 · Klein WoltzNarodziny Christiana 8 września.Prawy brzeg Wisły, bardzo mała wieś emfiteutyczna z zaledwie 9 gospodarstwami niedaleko Groß Nebrau, dokąd należała parafia luterańska. Także tutaj egzystencja zależy od dzierżawców.
- 1778 i 1781 · LubinNarodziny Petera 24 czerwca 1778 i Wilhelma 31 stycznia 1781Groß Lubin to emfiteutyczna wieś nizinna z 36 gospodarstwami i kościołem katolickim, Klein Lubin to dziedziczna wieś wolna z 8 gospodarstwami.
- 1785 · VoßwinkelOjciec umiera 20 lutego.Mała szlachecka wieś chłopska z 19 gospodarstwami i młynem wodnym, na wschód od Graudenz (Grudziądz) na prawym brzegu Wisły.
„Friedrich Bomert, mieszkaniec, z Elisabet z domu Roeder, przeżył w małżeństwie 16 lat, ojciec 5 żyjących dzieci.”
„Joannes i Jacobus, bliźnięta.”
„Friedrich Bommert, mieszkaniec Lubien, miał ze swoją żoną Elisabeth Redderin syna, który się urodził i został nazwany … Peter.”
1772 / 73
Urzędowe zaświadczenie biedy
Po aneksji ziem polskich Fryderyk Wielki kazał sporządzić zachodniopruski kataster kontrybucyjny, aby wprowadzić pruski system podatkowy. Spisywano gospodarzy, członków gospodarstwa domowego, inwentarz i posiadaną ziemię.
W Muntawy stoi Instmann Gottfried Bommert z żoną i 1 synem poniżej 12 lat. Synem tym jest urodzony w 1770 roku Johannes; Friedricha (IV.) brak, bo w chwili spisu był jeszcze niemowlęciem. Z majątku kataster nie odnotowuje niczego — ani jednej krowy i ani jednej świni.
Autor łagodzi ten obraz: Instmann miał zapłatę, wynajętą chatę, ogród, być może trochę gruntu ornego i drobiu, do tego umowę na co najmniej dwa lata oraz czas pracy w tygodniu na własne zlecenia. Tkactwo lniane było rozpowszechnione. Wobec komorników i zwykłych wyrobników stał więc o szczebel wyżej.
Jednocześnie dystans do pełnorolnych chłopów pozostaje przytłaczający. Pruscy urzędnicy nazywali zagrodników i mieszkańców „małymi ludźmi we wsi”.
„Nicht einmal eine Kuh im Besitz und auch kein Schwein!“ Z katastru kontrybucyjnego dla Muntawy
„Nawet jednej krowy w posiadaniu, a i świni żadnej!”
- Muntawy
- Instmann Gottfried Bommert, żona, 1 syn poniżej 12 lat. Żadnego inwentarza.
- Dla porównania
- W Schwenten (Święte) ten sam kataster odnotował wśród zagrodników Christiana Bolta z żoną, 1 synem, 1 córką i 1 krową.
- Autor
- „Unterscheidet sich ein solcher Instmann noch vom Tagelöhner, Knecht oder Leibeigenen?“ Uważa położenie za mniej dramatyczne, niż wygląda to za sprawą pustej kolumny — ale zapis pozostaje urzędowym dowodem bardzo niskiego statusu społecznego.
„Czy taki Instmann różni się jeszcze od wyrobnika, parobka albo poddanego?”
Tło polityczne
Urodzony jako polski poddany, zmarły jako Prusak
Dzieciństwo Gottfrieda Friedricha przypada na lata, w których państwo polskie rozpadało się pod naciskiem sąsiadów. Powstanie konfederacji barskiej, 1768 do 1772, toczyło się w Polsce centralnej; starostwo Swiece nie było bezpośrednio dotknięte walkami, ale przeciwieństwo między ludnością katolicką a niekatolicką twardniało.
W 1772 roku zaczął się pierwszy z trzech rozbiorów Polski; w 1793 i 1795 nastąpiły dwa kolejne. Powiat Schwetz (Świecie) przeszedł pod panowanie pruskie, ludność luterańska i mennonicka odetchnęła — i zaczęła się nielubiana pruska służba wojskowa. Dla aktów tej rodziny zmiana okazała się szczęśliwym trafem: urzędowanie staje się dokładniejsze, od 1772 roku stoją w aktach wiek, zawody i przyczyny śmierci.
Awans się z tym nie wiązał. Koniec tej biografii wypada w środku pruskiego rozkwitu, w którym przodek nie miał udziału. Jak na rodzinę podziałały drugi rozbiór i powstania z 1794, 1831 i 1863 roku, opisuje załącznik.
Po 1785
Wdowa Elisabeth i muszkieter jako ojczym
W wieku 36 lat Elisabeth wychodzi w 1786 roku za muszkietera Johanna Kummera, lat 44, z regimentu von Hallmanna i kompanii kapitana von Brosarta. Jej dzieci mają 5, 8, 12, 14 i 16 lat. Następują dwa kolejne małżeństwa.
- 1786Johann Kummer, pruski muszkieterŚlub odbywa się w Wigoden / Wigodda, królewskiej karczmie dziedzicznie dzierżawionej z 2 gospodarstwami. Karczma to szynk albo gospoda, dzierżawiona dziedzicznie — autor przypuszcza, że Kummer pracował tu dodatkowo jako gorzelnik albo karczmarz. Jego pasierb Peter, nasz przodek, poszedł później dokładnie tymi trzema drogami.
- 1790Narodziny wspólnego syna Carla w StanislavkenKummer jest tam już właścicielem. Stanislavken było około 1785 roku bardzo małą wsią królewską z zaledwie 3 gospodarstwami.
- Luty 1793Śmierć Johanna Kummera w Tarpen na „hitziges Fieber”Zostawia żonę Elisabeth i jedno dziecko.
- Marzec 1793Śmierć syna Carla, dwa lata i trzy miesiące, w Stanislavken na „Fleckfieber”Autor czyta oba wpisy zgonu jako jedno zakażenie w krótkim odstępie czasu.
- 1796Johann Malon, zagrodnik w Kunterstein, lat 61Elisabeth ma 48 lat. Z małżeństwa nie ma dzieci; Malon wnosi troje dzieci z pierwszego małżeństwa. Autor przypuszcza, że Malon dzięki spadkowi po Kummerze osiągnął status zagrodnika.
- 1803Śmierć Johanna Malona w Neudorf po nieszczęśliwym upadkuZostawia żonę i troje dzieci z pierwszego małżeństwa. Elisabeth zostaje znowu bez żywiciela — ale ze skromnym majątkiem, własną chatą.
„Małżeństwo Johanna Kummera, lat 44, muszkietera regimentu von Hallmanna i kompanii pana kapitana von Brosarta, z panią Elisabet, wdową Bromert, lat 36.”
Co się stało z Elisabeth. Aktu zgonu nie udało się odnaleźć. Autor uważa za uzasadnione przyjąć, że ostatnie lata życia spędziła u jednego ze swoich synów. Jej chatę w Neudorf, bezpośrednio przy twierdzy Courbiere przed Graudenz (Grudziądz), objął najwidoczniej syn Gottfried Friedrich (IV.), który zmarł tam w 1812 roku jako rzeźnik, wyrobnik i właściciel.
Kilka słów o kobietach tej generacji. „Entweder starben die Frauen früh, etwa im Kindsbett, oder aber die Männer früh nach hartem Arbeitsleben.“ Elisabeth Raeder poszła drugą drogą i przeżyła trzech mężów. O ciągłej nauce szkolnej dzieci nie mogło być w tym czasie najwyraźniej mowy; praca dzieci była warunkiem przetrwania.
„Albo kobiety umierały wcześnie, na przykład przy porodzie, albo mężczyźni wcześnie, po ciężkim życiu w pracy.”
Przełom
Żaden z synów nie zostaje robotnikiem wędrownym
Dopiero w tej generacji zanika zawód ojca. Autor wiąże to z pochodzeniem matki z rodziny rzemieślniczej — i z ojczymem z pruskiego wojska, który na chłopców miał najwidoczniej trwały wpływ. Reszty dokonały warunki zewnętrzne.
Johannes
Osiedlony zagrodnik i landwerzysta. „Został w polu”, zmarł przed 1814 rokiem. Jego małżeństwo z Heleną Taez pozostało bezdzietne.
Gottfried Friedrich (IV.)
Rzeźnik w Neudorf. Zmarł w 1812 roku, mając 43 lata. Jego córka Anna (Maria) urodziła się w 1805 roku — jej poświęcony jest czwarty rozdział.
Christian
W 1796 mieszkaniec w Tusch pod Graudenz, żeni się z Cathariną Knoll z Muntau. W 1803 roku w akcie określony jako „beurlaubt” — w języku urzędników wojskowy na urlopie.
Wilhelm
Najmłodszy. W 1822 właściciel, w 1833 zagrodnik w Klein Tarpen. Dwa małżeństwa; drugie z Evą Bork ze zboru mennonitów w Graudenz pozostało bezdzietne.
„Ein kurzes, abhängiges und unstetes Leben als Wanderarbeiter, Instmann, gekennzeichnet durch den Begriff der Wanderarmut, charakterisiert unseren Vorfahren und seine mitwandernde Familie.“ Autor o Gottfriedzie Friedrichu (III.)
„Krótkie, zależne i niestałe życie robotnika wędrownego, Instmanna, naznaczone pojęciem wędrownej biedy, charakteryzuje naszego przodka i jego wędrującą z nim rodzinę.”
Chleb trzeciej generacji. „Der ersten Generation der Tod, der zweiten die Not, erst der dritten das Brot!“ — Dla tej gałęzi obietnica się nie spełniła. Także po politycznym przewrocie awans społeczny nie nastąpił. Awans, o którym opowiada potem kronika, przychodzi przez służbę wojskową i gospodę, nie przez ziemię.
„Pierwszej generacji śmierć, drugiej bieda, dopiero trzeciej chleb!”
Przegląd genealogiczny
Dzieci Gottfrieda Friedricha (III.)
| Nr | Imię | Urodzenie | Miejsce | Zawód i dalsze losy |
|---|---|---|---|---|
| 1.1.2.1. | Johannes | 14.06.1770 | Treul / Trill | Urodzony jako bliźniak; jego brat Jacob zmarł zapewne jako niemowlę. Zagrodnik i landwerzysta, zmarł przed 1814 rokiem „w polu”. Małżeństwo z Heleną Taez bezdzietne. |
| 1.1.2.2. | Gottfried Friedrich (IV.) | 01.04.1772 | Trill | Rzeźnik w Neudorf; † 19.01.1812, mając 43 lata. Ślub 18.05.1797 z Anną Kurschinowsky z Kommerau. Pięcioro dzieci, wśród nich Anna (Maria), * 1805. |
| 1.1.2.3. | Christian | 08.09.1774 | Klein Woltz | W 1796 mieszkaniec w Tusch, żeni się z Cathariną Knoll z Muntau, wdową po Jacobie Knollu. W 1803 roku określony jako „beurlaubt”. |
| 1.1.2.4. | Peter | 24.06.1778 | Lubien | Nasz bezpośredni przodek. Muszkieter, gorzelnik, felczer i karczmarz; trzy małżeństwa między Polską pruską a Polską rosyjską. Własny rozdział. Do rozdziału |
| 1.1.2.5. | Wilhelm | 31.01.1781 | Lubien | Żonaty dwukrotnie: z Florentine Felge(r), † 1827 na „hitziges Fieber”, i od 1828 z Evą Bork. W 1822 właściciel, w 1833 zagrodnik w Klein Tarpen. |
O liczbie dzieci. Akt zgonu z 1785 roku wymienia pięcioro żyjących dzieci — tych pięciu synów w tej tablicy. Według podanej w tym samym akcie długości trwania małżeństwa trwało ono szesnaście lat; bliźniaczy poród z 1770 roku obejmuje zatem sześcioro dzieci, z których jedno zmarło w wieku niemowlęcym.
Przodek, na którego policja założyła akta
Peter (III.) Bommert idzie do wojska i zostaje gorzelnikiem oraz karczmarzem. Anna Maria, córka jego brata Gottfrieda Friedricha (IV.), urodzona w 1805 roku w Neudorf, jest od 1830 roku poszukiwana listem gończym — przez Prusy, za kradzież, z rysopisem co do centymetra.